ΣΤΟΛΙΣΜΟΙ ΚΕΦΑΛΗΣ

ΣΤΟΛΙΣΜΟΙ ΚΕΦΑΛΗΣ
Ενθύμια ταξιδιών από λαούς της Ανατολής
Συλλογή Ιωάννας Κουτσουδάκη

Επιμέλεια: Σοφία Χανδακά
Υπομνηματισμός: Ιωάννα Κουτσουδάκη
Μετάφραση ιταλικού κειμένου: Ανταίος Χρυσοστομίδης
Γλωσσική επιμέλεια: Δημήτρης Αρβανιτάκης
Σχεδιασμός: Μανόλης Μωρεσόπουλος
Φωτογραφίσεις αντικειμένων: Λεωνίδας Κουργιαντάκης

Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη 2010

125 σελ. με 100 έγχρωμες φωτογραφίες κι ένα χάρτη

Τιμή 10.00 €, έκπτωση 10%

Τελική τιμή 9.00 €


Η έκδοση αυτή συνοδεύει την ομότιτλη έκθεση, η οποία πραγματοποιήθηκε στο Μουσείο Μπενάκη, στην Αθήνα, από 13 Απριλίου έως 9 Μαΐου 2010.

«Η κάλυψη και ο στολισμός του σώματος και του κεφαλιού αποτελούν έναν από τους βασικούς τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος τοποθετείται μέσα στο φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον. Για τον λόγο αυτόν, η ένδυση θεωρείται από τους ερευνητές ως ένα κωδικοποιημένο αισθητηριακό σύστημα εξωλεκτικής επικοινωνίας που βοηθά στην ανθρώπινη διάδραση στον χώρο και στον χρόνο. Μέσα από τη μελέτη της φορεσιάς, της δομής, των μερών και των εξαρτημάτων της μπορούμε να μάθουμε περισσότερα για την ιστορία, τις αντιλήψεις, τα έθιμα και τις αισθητικές προτιμήσεις εκείνων που την φέρουν.

Παιδικός σκούφος των Yao ή Mien. Ταϊλάνδη

Η εικόνα που σχηματίζεται σχεδόν αυτόματα στο μυαλό μας, ύστερα από μια τέτοια ανθρωπολογική παρατήρηση, είναι αυτή των παραδοσιακών κοινωνιών, όπου η σύζευξη της φορεσιάς με την τοπική κοινωνία είναι πιο άμεση και εμφανής, και κατά προέκταση αναπολούμε (ίσως με έναν τόνο ρομαντισμού) κόσμους που διαλύονται και χάνονται στο όνομα της παγκοσμιοποίησης. Στην πραγματικότητα, όμως, αυτή η παρατήρηση ισχύει εξίσου και για την ένδυση στις σύγχρονες κοινωνίες. Μέσα από το τι φοράμε, καθορίζουμε την ταυτότητά μας, είτε αυτό αφορά στην ταύτιση είτε στη διαφοροποίηση που επιθυμούμε να επιτύχουμε σε σχέση με τους γύρω μας.

Πάνω: κόσμημα κεφαλής ή φερετζές με μεταγενέστερες προσθήκες, Υεμένη. Κάτω: κόσμημα κεφαλής, Τουρκμενιστάν

[…] ο τρόπος κάλυψης και στολισμού της κεφαλής ορίζει σε μεγάλο βαθμό τον άνθρωπο και τη θέση του εντός της κοινωνίας του. Ορίζει επίσης σήμερα τη θέση της κοινωνίας αυτής στον κόσμο, σηματοδοτώντας τη διαφορετικότητά της ως εθνοτικής ομάδας, εθνότητας ή μειονότητας. Πρόκειται λοιπόν για ΄ισχυρά΄ αντικείμενα, τα οποία παράγουν σημαντικές δημιουργικές και κοινωνικές συνδηλώσεις σε σχέση με τους ανθρώπους που εκπροσωπούν. Η ποικιλία των αντικειμένων, όπως θα φανεί στις επόμενες σελίδες, αποδεικνύει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ύπαρξης και της πολιτιστικής της διάστασης, καθώς αναδεικνύει μοναδικά στοιχεία ιστορίας και αισθητικής.

Παιδικό καπέλο των Bi. Yunnan, νότια Κίνα

[…] Ο κόσμος αλλάζει. Αυτό επιφέρει αλλαγές και στην ένδυση και καθιστά σπάνια και συλλεκτικά εξαρτήματα τα οποία ή δεν χρησιμοποιούνται πια ή δεν κατασκευάζονται όπως παλιά. Όπως μας πληροφόρησε η συλλέκτρια, πολλά από τα καπέλα δεν τα έχει ξανασυναντήσει σε μεταγενέστερα ταξίδια της, αφού έχουν αντικατασταθεί στις αγορές από φθηνά τουριστικά αντίγραφα. Είναι γεγονός βέβαια, πως ακόμη και σήμερα κατασκευάζονται και χρησιμοποιούνται από τους τοπικούς πληθυσμούς, οι συνήθειες των οποίων όμως έχουν λάβει και την όψη της τουριστικής ατραξιόν, αφού συχνά φωτογραφίζονται με τις παραδοσιακές τους φορεσιές για να καλωσορίσουν τους επισκέπτες ή αναπαριστούν τελετές και χορούς...».

(Από Στολισμοί κεφαλής στις παραδοσιακές

κοινωνίες: Χρήση και αισθητική,
Σοφία Χανδακά, σελ. 12-24)

ΕΝΔΥΕΣΘΑΙ

ΕΝΔΥΕΣΘΑΙ

Για ένα Μουσείο Πολιτισμού του Ενδύματος

Επιστημονική επιμέλεια: Ιωάννα Παπαντωνίου

Φωτογραφίες: Κώστας Βέργας, Νικόλας Κωνσταντίνου,

Γιώργος Παλυβίδας, Μαρία Παπαδοπούλου

Ναύπλιο, Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα 2010

238 σελ., τιμή 52.25€, έκπτωση 10%

Τελική τιμή 38.02€

Πρόκειται για τον δίγλωσσο κατάλογο της ομότιτλης έκθεσης που πραγματοποιείται από το Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα σε συνεργασία με το Μουσείο Μπενάκη (24/03/2010 - 23/05/2010) και βασίζεται στην ενδυματολογική συλλογή του Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος «Βασίλειος Παπαντωνίου», που αποτελείται από μεγάλη γκάμα μουσειακών ενδυμάτων από τον 18ο έως τον 21ο αιώνα, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται αριστουργήματα σχεδιαστών παγκόσμιας εμβέλειας, όπως των Mariano Fortuny, Jeanne Lanvin, Christian Dior, Jean-Paul Gaultier, Issey Miyake κ.ά., αλλά και Ελλήνων σχεδιαστών με διεθνή ακτινοβολία, όπως των Γιάννη Ευαγγελίδη, Jean Dessès, του James Galanos, Γιάννη Τσεκλένη, Σοφίας Κοκοσαλάκη κ.ά.

Ενδυμασία από ύφασμα tartan κατασκευής περ. 1822
για την επίσκεψη του Γεωργίου 4ου στη Σκωτία.
(National Museums of Scotland)

«Η έκθεση Ενδύεσθαι φιλοδοξεί μέσα από την παρουσίαση για πρώτη φορά στο κοινό της μοναδικής για τα ελληνικά δεδομένα ενδυματολογικής συλλογής του Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος, να αναδείξει την ανάγκη δημιουργίας στην Ελλάδα ενός μουσείου πολιτισμού του ενδύματος. Γι’ αυτό, τόσο στην έκθεση όσο και στον κατάλογο, προβάλλονται τόσο οι διάφορες λειτουργίες του ενδύματος όσο και οι διαφορετικές προσεγγίσεις, όπως διερευνώνται από την επιστήμη της ενδυματολογίας.

Comme des Garcons/Rei Kawakubo
«Σύνολο» Φθινόπωρο/Χειμώνας 1983
Φωτ.: Taishi Hirokawa
(Συλλογή Kyoto Costume Institute,
δωρεά Comme des Garcons, Ltd.)

Το πεδίο που ανοίγεται είναι εξαιρετικά ευρύ. Ο κατάλογος της έκθεσης δεν αποσκοπεί ─ούτε είναι δυνατόν─ να εξαντλήσει τα πολλά και ποικίλα θέματα που σχετίζονται με τη μελέτη του ενδύματος. Με την πρόσκληση που απηύθυνε η Ιωάννα Παπαντωνίου σε παλαιούς και νέους συνεργάτες της από την Ελλάδα και το εξωτερικό, για να συμβάλλουν με τα άρθρα τους στη σύνταξη του καταλόγου, ήθελε ακριβώς ο παρών τόμος να προσθέσει κάποιες ψηφίδες στο μεγάλο μωσαϊκό της ιστορίας του ενδύματος και, κυρίως, να γίνει το έναυσμα για μια ουσιαστική συζήτηση με θέμα τη δημιουργία ενός μουσείου πολιτισμού του ενδύματος, με όλο και περισσότερους υποστηρικτές και συνοδοιπόρους.

Φορεσιά Εύζωνα, Αθήνα 1903
Δωρεά: Βενιζέλος Χαραλαμπίδης

Ο κατάλογος ξεκινά με το σκεπτικό της έκθεσης, έτσι όπως διατυπώνεται από την Ιωάννα Παπαντωνίου. Στη συνέχεια η γράφουσα, αναφερόμενη σε μια ξεχωριστή ενότητα της έκθεσης, παρουσιάζει τη συλλεκτική πολιτική του Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος: παρακολουθεί τον κύκλο ζωής ενός ρούχου από το σχεδιασμό ως τον πελάτη και από την γκαρνταρόμπα ως το μουσείο. Για μια δεύτερη χρήση των ρούχων μιλά η Madeleine Ginsburg προβάλλοντας το μεγάλο ενδιαφέρον του αγοραστικού κοινού και των επιμελητών των μουσείων για μεταχειρισμένα ρούχα (vintage clothes), ενώ η Aileen Ribeiro εξετέζει τη σχέση τέχνης και ενδύματος, επισημαίνοντας ότι ένα σύγχρονο μουσείο μόδας θα πρέπει να περιλαμβάνει όλες τις μορφές τέχνης, ως τεκμήρια απαραίτητα στην ενδυματολογική μελέτη. Η Παρή Καλαμαρά και η Linda Welters αναφέρονται στην καταγραφή της πολιτισμικής και κοινωνικής ταυτότητας μέσω του ενδύματος, με παραδείγματα από την βυζαντινή ενδυματολογία, η πρώτη και από τοπικές φορεσιές και σύγχρονα ενδύματα η δεύτερη.

Από αριστερά: Στηθόδεσμος, c. 1908, δωρεά: Διονύσης Κρητικός
Κορσές Gloriane, 1960, δωρεά: Σώμα Ελληνίδων Οδηγών
Κορσές, 1899, Κορσές, τέλη 19ου αιώνα, Κορσές, ΗΠΑ 1870-1875

Για τη σύγχρονη πραγματικότητα μιλά και η Akiko Fukai, αναφερόμενη όμως κυρίως στην ιαπωνική ενδυματολογική κουλτούρα, μια κουλτούρα που τη χαρακτηρίζουν οι αντιθέσεις και που προσελκύει το διεθνές ενδιαφέρον, γιατί αποτελεί μια απόπειρα ανεύρεσης νέου νοήματος στην πράξη του "ενδύεσθαι" τον 21ο αιώνα. Αναφορά στον ανδρικό τρόπο ένδυσης κάνουν δύο συγγραφείς του καταλόγου. Ο Robert Doyle αντιπαραβάλλει το σκοτσέζικο κιλτ με το αστικό κοστούμι, και ο Νίκος Πετρόπουλος χαράσσει τα όρια μεταξύ κομψότητας και μόδας, δίνοντας με την ευκαιρία αυτή και συμβουλές σε κομψευόμενους άντρες. Για τη μόδα μιλά και η Νάντια Μαχά-Μπιζούμη, με μια αναδρομή στην Ελλάδα του 1950 και 1960. Παρουσιάζει μια ιδιαίτερη στιγμή της ελληνικής μόδας που στηριζόταν στην εκ νέου ανακάλυψη της "λαϊκής" τέχνης. Τέλος, από τη σκοπιά του θεάτρου, η ενδυματολόγος Σοφία Παντουβάκη εξετάζει τη διττή διάσταση της έννοιας "ενδύεσθαι" στη θεατρική ενδυματολογία: το θεατρικό κοστούμι "ενδύει" ένα χαρακτήρα-ρόλο και ταυτόχρονα "ενδύει" ένα πραγματικό πρόσωπο, τον ερμηνευτή.

«Αντερί» γυναικείο μεταξωτό
Συρία, 19ος αιώνα. Δωρεά: Ιωάννα Παπαντωνίου

Ακολουθεί η παρουσίαση των εκθεμάτων σύμφωνα με το σκεπτικό της έκθεσης. Βασικός άξονας είναι οι ενδυματολογικές ομάδες, όπου περιλαμβάνονται εκθέματα με κοινό παρονομαστή την ιδιαίτερη χρήση τους: ενδύματα που χαρακτηρίζουν συγκεκριμένες στιγμές της ζωής του ανθρώπου (π.χ. τους διάφορους σταθμούς του κύκλου της ζωής του), συγκεκριμένες λειτουργίες (αθλητισμός, ψυχαγωγία, εργασία) ή ιδιαίτερες χρήσεις (άμφια, μεταμφιέσεις, θεατρικά κοστούμια). Ο κατάλογος κλείνει με μια επιλογή από τα πολυτιμότερα δείγματα της ενδυματολογικής συλλογής του Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος, που χρονολογούνται από το 18ο μέχρι και τις αρχές του 21ου αιώνα».

(Ξένια Πολίτου,
από το εισαγωγικό σημείωμα του καταλόγου)

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΚΥΚΛΑΔΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ

Οι φίλοι μου τα ειδώλια

Κείμενα, επιμέλεια: Μαρίνα Πλατή
Σκίτσα: Ισαβέλλα Μπενέκου
Αθήνα, Ίδρυμα Ν. Π. Γουλανδρή - Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης 2008
22 σελ., τιμή 6.03 €

Μέσα από τις εικόνες των μαρμάρινων ειδωλίων, τα εύληπτα κείμενα και τις προτεινόμενες δραστηριότητες, τα παιδιά κάνουν την πρώτη τους γνωριμία με την κυκλαδική τέχνη και την καθημερινή ζωή στις Κυκλάδες της 3ης π.Χ. χιλιετίας.

Μια φορά κι έναν καιρό
ένας αγγειοπλάστης

Κείμενα: Μαρίνα Πλατή
Επιμέλεια: Μαρίνα Πλατή , Ελένη Μάρκου
Σχέδια: Μιχάλης Καλλιμόπουλος
Αθήνα, Ίδρυμα Ν. Π. Γουλανδρή - Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης 2007
36 σελ., τιμή 8.04 €

Ένα βιβλίο για τα αγγεία του Μουσείου με πληροφορίες για την κατασκευή, διακόσμηση και χρήση των αγγείων και άφθονο φωτογραφικό υλικό.

Παίζοντας στην Αρχαία Ελλάδα
με τον Λύσι και την Τιμαρέτη

Κείμενα: Μαρίνα Πλατή
Επιμέλεια: Ελένη Μάρκου, Μαρίνα Πλατή
Εικονογράφηση: Μιχάλης Γ. Καλλιμόπουλος
Αθήνα, Ίδρυμα Ν. Π. Γουλανδρή - Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης 2009
32 σελ., τιμή 8.04 €

Ο Λύσις και η Τιμαρέτη, δυο αδέλφια που μεγαλώνουν σε μια εύπορη οικογένεια της Αθήνας τον 5ο π.Χ. αιώνα μας ξεναγούν στην πόλη τους. Μέσα από κατατοπιστικά κείμενα και πλούσια εικονογράφηση φωτίζεται ο κόσμος του παιδιού στην αρχαιότητα και οι μικροί μας φίλοι μαθαίνουν την ιστορία και τους κανόνες παιχνιδιών που τους διασκεδάζουν μέχρι σήμερα.

Εικόνες από τη Μυθολογία

Κείμενα, επιμέλεια: Μαρίνα Πλατή, Ελένη Μάρκου
Εικονογράφηση: Μιχάλης Καλλιμόπουλος
Αθήνα, Ίδρυμα Ν. Π. Γουλανδρή - Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης 2008
19 σελ., τιμή 6.03 €

Ο μύθος της Ευρώπης, οι άθλοι του Ηρακλή, οι δώδεκα Θεοί του Ολύμπου και οι περιπέτειές τους ζωντανεύουν μέσα από τις παραστάσεις των αγγείων.

Μια φορά κι έναν καιρό
στην Εποχή του Λίθου

Κείμενα, επιμέλεια: Μαρίνα Πλατή
Αθήνα, Ίδρυμα Ν. Π. Γουλανδρή – Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης 1996
12 σελ., τιμή 3.01 €

Ένα πλούσια εικονογραφημένο βιβλιαράκι με φωτογραφίες αντικειμένων και σχέδια που φέρνουν τα παιδιά σε επαφή με την καθημερινή ζωή και την τέχνη στο Αιγαίο της Νεολιθικής εποχής.

Ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΕΦΑΛΛΗΝΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ ΤΟΥ ΣΤΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΑ

Μερικά από τα λαμπρότερα δείγματα εικονογράφησης σχολικών βιβλίων θα παρουσιαστούν στην έκθεση Ο Γιάννης Κεφαλληνός και οι μαθητές του στα αναγνωστικά (1932-1955) που εγκαινιάζεται την Τετάρτη 28 Απριλίου 2010, ώρα 20:30, στο βιβλιοπωλείο Θεσσαλονίκης του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης (Τσιμισκή 11).

Μακέτα για το Αλφαβητάρι Τα παιδάκια του Γιάννη Κεφαλληνού

Πρόκειται για μια μικρή ενότητα της έκθεσης Λογοτέχνες και καλλιτέχνες στα αναγνωστικά (1860-1960) που παρουσιάστηκε τον Ιανουάριο στην Αθήνα, με τη συνεργασία της Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας (Ιδρυτής: Σχολή Μωραΐτη).

Στην έκθεση παρουσιάζεται το Αλφαβητάριο Τα παιδάκια (1932), που εικονογράφησε ο σημαντικός χαράκτης και δάσκαλος Γιάννης Κεφαλληνός, και το οποίο κατέχει περίοπτη θέση στην ελληνική ιστορία εικονογράφησης σχολικού βιβλίου.

Δ. Δεληπέτρου, Δ. Δούκα, Ρ. Ιμβριώτη, Αλφαβητάρι Τα παιδάκια,
ζωγραφιές Γιάννη Κεφαλληνού (το εξώφυλλο, μακέτες και σελίδες). Εκδότης Ι. Σιδέρης, Αθήναι 1932. Συλλογή ΜΙΕΤ

Ο Γ. Κεφαλληνός (1894-1957), μετά τις σπουδές του και την παραμονή του στο Παρίσι, επέστρεψε στην Αθήνα, διορίστηκε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών και αφοσιώθηκε στην οργάνωση και τη λειτουργία Εργαστηρίου Χαρακτικής. Ως κορωνίδα της διδαχής του, καθιέρωσε από το 1939 το μάθημα της τέχνης του βιβλίου με βάση τα δυτικά πρότυπα.

Ο ίδιος, σε μια επιστολή στον αδερφό του το 1931, γράφει σχετικά με το όνειρο του να εικονογραφήσει ένα παιδικό βιβλίο: «Έλα να γράψομε και να τυπώσομε τα βιβλία για τα μικρά παιδιά, στολίζοντας την κάθε σελίδα με μια νέα μορφή, με ένα νέο σχέδιο της άνοιξης και της καλοσύνης. Σε χαριτωμένα πλαίσια θα δέσομε κάθε σελίδα, θα σχεδιάσομε τα γράμματα καθαρά και στρογγυλά και μεγάλα, και θα τυπώσομε κόκκινα τα κεφαλαία. Με κεφαλαία μεγάλα και διακοσμητικά με ουρές που θα φτάνουν ως το τέλος της σελίδας, θα διηγηθούμε όλες τις ευτυχισμένες μέρες της ζωής, και κάθε μέρα θα τη συμβολίσουμε με μια ξυλογραφία». Λίγο αργότερα, ο ίδιος θα διακηρύξει τη βασική αρχή για τη δημιουργία των βιβλίων που απευθύνονται σε παιδιά: «Το παιδικό βιβλίο είναι αποτυχημένο, αν δεν το διαβάζει με απόλαυση ο μεγάλος».

Γεραντώνης Επαμεινώνδας, Αλφαβητάριο Τα καλά παιδιά,
εικονογράφηση Κώστας Γραμματόπουλος,
[α΄έκδ. 1949], ΟΕΣΒ, Αθήνα 1950.
Συλλογή Νίκης Αρχοντίδη

Στην έκθεση παρουσιάζονται επίσης τα σχολικά βιβλία που εικονογράφησαν μεταπολεμικά τρείς σημαντικοί Έλληνες χαράκτες που υπήρξαν μαθητές του Κεφαλληνού: ο Τάσσος (1914-1985), ο Κώστας Γραμματόπουλος (1916-2003) και η Λουίζα Μοντεσάντου (1917-2007). Τα βιβλία που σχεδίασαν βασίστηκαν στις αρχές του Κεφαλληνού και στη διδασκαλία του για τον γενικό σχεδιασμό των εντύπων και τη χαρακτική, σύμφωνα όμως με τις προσωπικές τους ευαισθησίες.

Εκτός από τα ίδια τα σχολικά βιβλία, εκτίθενται και 22 μακέτες που φιλοτέχνησε ο Γ. Κεφαλληνός για το Αλφαβητάρι, καθώς και πρωτότυπα προσχέδια της Λουίζας Μοντεσάντου για το αναγνωστικό Εργασία και χαρά.

Χ. Δημητρακόπουλου, Εργασία και Χαρά (Αναγνωστικό β΄ δημοτικού), εικονογράφηση Λουίζα Μοντεσάντου,
ΟΕΣΒ, εν Αθήναις 1949. Συλλογή Ιορδάνη Χριστοδούλου

Επιστημονικός υπεύθυνος της έκθεσης Λογοτέχνες και καλλιτέχνες στα αναγνωστικά (1860-1960):
Αλέξης Δημαράς

Διάρκεια έκθεσης: 28 Απριλίου-19 Ιουνίου 2010
Ώρες λειτουργίας: Δευτέρα, Τετάρτη, Σάββατο 10:00-15:00, Τρίτη, Πέμπτη, Παρασκευή 10:00-21:00, με ελεύθερη είσο­δο για το κοινό.
Τηλέφωνο επικοινωνίας: 2310 288.036, fax: 2310 226.460
Email: bookstore-thessaloniki@miet.gr
http://www.miettsimiski11.blogspot.com

ΤΟ ΜΙΕΤ ΣΤΗΝ 7η ΔΙΕΘΝΗ ΕΚΘΕΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης συμμετέχει
στην 7η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης,
στις εγκαταστάσεις
της Διεθνούς Εκθέσεως Θεσσαλονίκης / HELEXPO
Περίπτερο 15, stand 7.

Θα χαρούμε να σας υποδεχθούμε εκεί
για να σας παρουσιάσουμε τις τελευταίες εκδόσεις
του ΜΙΕΤ και
του ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ
ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ του ΜΙΕΤ
καθώς και να σας ενημερώσουμε
για το γενικότερο εκδοτικό μας πρόγραμμα.

Ώρες λειτουργίας:
Πέμπτη 22/4: 15.00-21.00
Παρασκευή 23/4: 10.00-21.00
Σάββατο 24/4: 10.00-22.00 & Κυριακή 25/4: 10.00-21.00

Πληροφορίες: 2310 288.036 και 2310 295.171

ΠΑΙΔΙΑ ΣΤΗ ΔΙΝΗ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

Μαντώ Νταλιάνη-Καραμπατζάκη

Παιδιά στη δίνη του ελληνικού εμφυλίου πολέμου 1946-1949, σημερινοί ενήλικες Διαχρονική μελέτη για τα παιδιά που έμειναν
στη φυλακή με τις κρατούμενες μητέρες τους

Μετάφραση: Κώστας Α. Ζερβός
Επιστημονική επιμέλεια: Ι. Τσιάντης, Δ. Πλουμπίδης
Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη, Εταιρεία Ψυχικοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου,

Σχολή Ι. Μ. Παναγιωτόπουλου 2009
527 σελ., τιμή 32.00 €, έκπτωση 10%
Τελική τιμή 28.80 €


Σε αυτό τον τόμο παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα μια ολοκληρωμένη επιστημονική μελέτη πάνω στο ζήτημα των συνεπειών του εμφυλίου πολέμου σε τρεις ομάδες, συνολικά 150 παιδιών, που έμειναν στη φυλακή με τις κρατούμενες μητέρες τους στα χρόνια του ελληνικού εμφυλίου πολέμου. Πρόκειται για τη μετάφραση στα ελληνικά της διδακτορικής διατριβής της παιδοψυχιάτρου Μ. Νταλιάνη-Καραμπατζάκη Παιδιά στη δίνη του εμφυλίου πολέμου 1946-49, σημερινοί ενήλικες. Διαχρονική μελέτη για τα παιδιά που έμειναν στη φυλακή με τις κρατούμενες μητέρες τους. Δημοσιεύτηκε στα αγγλικά στη Σουηδία το 1994. Περιλαμβάνει επίσης τα εισαγωγικά κείμενα των Ι. Τσιάντη, Τ. Σακελλαρόπουλου και Δ. Πλουμπίδη, καθώς και κείμενα του Δ. Νταλιάνη, συζύγου της συγγραφέως, και του καθηγητή Ρ. Α. Rydelius για τις συνθήκες της συλλογής των στοιχείων και της εκπόνησης της διατριβής.

Η μελέτη αφορά στη μακροχρόνια κοινωνική πορεία και την κατάσταση της υγείας 150 παιδιών διωκόμενων οικογενειών. Πολλά από τα παιδιά κάτω των δύο ετών έζησαν στη φυλακή με τις μητέρες τους. Η Μαντώ Νταλιάνη, κρατούμενη και η ίδια στις φυλακές Αβέρωφ το 1949-50, συνάντησε εκεί κάποια από αυτά. Τη δεκαετία του 1980 αναζήτησε αυτά τα παιδιά σε ηλικία 35-45 ετών, τους επιζώντες γονείς τους, αλλά και τις ή τους συζύγους τους. Με δομημένα ερωτηματολόγια και μαγνητοφωνημένες συνεντεύξεις κατέγραψε την πορεία τους στη ζωή και τα προβλήματα που συνάντησαν. Διαπίστωσε ότι, αντίθετα με ό,τι περίμενε αρχικά, πολλά από αυτά τα παιδιά είχαν μια ομαλή κοινωνική και επαγγελματική ζωή, παρά τους πολλαπλούς ψυχο-τραυματισμούς της παιδικής τους ηλικίας. Αυτό αποδόθηκε στη δράση ατομικών και συλλογικών προστατευτικών παραγόντων, που περιγράφονται σε διάφορα κεφάλαια του βιβλίου. Τα αποτελέσματα της έρευνας σε κοινωνικό επίπεδο, αλλά και σε ό,τι αφορά τη σωματική και την ψυχική υγεία των συμμετεχόντων, παρουσιάζονται τόσο σε συγκεντρωτικούς πίνακες, όσο και στην αναλυτική περιγραφή 57 περιπτώσεων, που καλύπτονται με ψευδώνυμα, ώστε να αποφευχθεί η αναγνώριση των προσώπων.

Σελίδα από τετράδιο ασκήσεων που έστειλε κρατούμενη μητέρα στο παιδί της. Ο αγώνας της Κύπρου.
Αρχείο Ιουλίας Πλουμπίδου-Παπαχρίστου

Το κείμενο του Γεώργιου Μαλούχου που ακολουθεί δημοσιεύτηκε στην στήλη Ιστορία της εφημερίδας ΤΟ ΒΗΜΑ (21 Φεβρουαρίου 2010):

Βρέφη του εμφυλίου, ενήλικοι του σήμερα

Κρατούμενη και η ίδια στις φυλακές Αβέρωφ την περίοδο 1949-50, η συγγραφέας-παιδίατρος Μαντώ Νταλιάνη παρακολουθεί τα παιδιά των γυναικών συγκρατουμένων της. Επιστρέφει πάλι στο 1980 για να τα συναντήσει στην ηλικία των 35-45 ετών. Μια συγκλονιστική καταγραφή.


'Ελης, Αλέξης, Άγγελος, Ρίτα, Νίκη, Πέτρος, Καίτη, Μαρίνα, Αθηνά, Τζένη, Έκτορας, Έλλη, Θεοδώρα... Κάποια από τα παιδιά που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν στις φυλακές. Τις φυλακές του εμφυλίου πολέμου. Παιδιά που δεν έφταιξαν σε τίποτα, αλλά που κουβάλησαν στην πιο ευαίσθητη στιγμή τους το τρομερό φορτίο μιας τραγικής σύγκρουσης. Και, πίσω από όλα αυτά τα παιδιά, μια γυναίκα, που έζησε κοντά τους ως κρατούμενη. Και εκείνη, με τη σειρά της, έκανε σκοπό της ζωής της πρώτα να τα βοηθήσει και στη συνέχεια να μελετήσει σε βάθος όλα όσα είχαν υποστεί: αυτή είναι η συγκλονιστική ιστορία της Μαντώς Νταλιάνη-Καραμπατζάκη. Μια ιστορία σπάνιας πίστης και αφοσίωσης στην ανθρώπινη ύπαρξη, όπως εκφράζεται από συγκλονιστικές μαρτυρίες.

Η έννοια «σκοπός της ζωής της» δεν ενέχει καμία υπερβολή για την Νταλιάνη-Καραμπατζάκη. Η προσπάθειά της ξεκίνησε στα 1949 και διήρκεσε ως τον θάνατό της. Μελέτησε συνολικά 150 παιδιά που τα ίδια και οι μητέρες τους είχαν το βίωμα των φυλακών του εμφυλίου. Η μελέτη της ξεκίνησε μέσα στις ίδιες τις φυλακές. Το υλικό της παρέμεινε "κλεισμένο" μέσα της και το επεξεργαζόταν επί δεκαετίες. Πολλά από τα παιδιά τα γνώρισε ως κρατούμενη, όπως και τις μητέρες τους. Οταν τα αναζήτησε αργότερα, στη δεκαετία του 1980, και μίλησε μαζί τους ήταν ενήλικοι 40-45 ετών. Με δομημένα ερωτηματολόγια και συνεντεύξεις που μαγνητοφωνήθηκαν, κατέγραψε την πορεία τους από τα χρόνια της φυλακής ως την ώρα που μιλούσαν μαζί της, ενώ επεξεργάστηκε αυτό το υλικό χρησιμοποιώντας τεχνικές που είτε τις ανέπτυξε η ίδια είτε τις είχαν επεξεργαστεί ευρωπαίοι συνάδελφοί της, ιδίως σε μελέτες για τις επιπτώσεις στα παιδιά (αλλά και στα παιδιά των παιδιών) που επέζησαν του εβραϊκού Ολοκαυτώματος.

Τα βιώματα που καταγράφονται σε αυτές τις περιγραφές και που συμπληρώνονται και από άλλες μαρτυρίες, συμπεριλαμβανομένης και της δικής της, είναι εφιαλτικά. Στις φυλακές Αβέρωφ, μια μητέρα με το παιδί της, ή και με δύο παιδιά, ζούσαν σε ένα κελί δύο τετραγωνικών μέτρων. Εκεί αναγκάζονταν να κοιμούνται, να τρώνε, να περνούν 16 ώρες την ημέρα, να φροντίζουν τις σωματικές τους ανάγκες. Δεν υπήρχε πρόβλεψη για τρεχούμενο νερό ή τουαλέτες στους θαλάμους. Τα παιδιά, επειδή δεν ήταν τα ίδια κρατούμενοι αλλά οι μητέρες τους, δεν περιλαμβάνονταν στο συσσίτιο της φυλακής, το οποίο ήταν ούτως ή άλλως άθλιο. Ο Ερυθρός Σταυρός προσπαθούσε να τα σιτίσει και να τα εμβολιάσει, αλλά όχι πάντα με επάρκεια. Τον Αύγουστο του 1950, έπειτα από την εκτέλεση 17 γυναικών, η διοίκηση των φυλακών αποφάσισε να τιμωρήσει τις υπόλοιπες κρατούμενες αποχωρίζοντάς τις από τα παιδιά τους. Ετσι, 93 από αυτά, δύο ετών και άνω, έπρεπε να φύγουν. Για τα 54 οι μητέρες τους κατάφεραν και βρήκαν συγγενικά ή φιλικά σπίτια να τα μεγαλώσουν. Τα υπόλοιπα βρέθηκαν σε ιδρύματα, όπου, αν και χωριστά από τις μητέρες τους, οι συνθήκες ήταν γενικά καλύτερες από εκείνες της φυλακής, μολονότι σε κάποια ήταν εξίσου κακές.

Η διευθύντρια των Γυναικείων Φυλακών Αβέρωφ, Άρτεμις Πετράντη (αριστερά), με μια υπάλληλο και ένα από τα παιδιά της φυλακής. Αρχείο Μαντώς Νταλιάνη

Ξεπερνώντας τα ψυχικά τραύματα

Μελετώντας αυτά τα 150 παιδιά, η Μαντώ Νταλιάνη-Καραμπατζάκη προσπάθησε να αναδείξει και να καταγράψει τις συνέπειες των τραγικών βιωμάτων τους σε πολλά επίπεδα: τις αναμνήσεις και τα συναισθήματά τους, τις σχέσεις με τους γονείς τους, τη σεξουαλική ωρίμανση και την αίσθησή τους για την οικογένεια, την εκπαίδευση, την επαγγελματική τους σταδιοδρομία, τελικά, τη συνολική τους διαμόρφωση. Τα πορίσματά της, πέρα από ότι το καθένα χωριστά αποτελεί εξαιρετικά ενδιαφέρον "πορτρέτο" καθενός από αυτά τα παιδιά, τα συστηματοποίησε με τρόπο πολύ αναλυτικό για να καταλήξει στα γενικά συμπεράσματα της μελέτης της: «Υπάρχουν ατομικές διαφοροποιήσεις», γράφει,«αλλά κανένα παιδί σ΄ αυτή τη μελέτη δεν είχε φυσιολογική παιδική ηλικία και καμία μητέρα δεν ζούσε στο φυσιολογικό περιβάλλον που θα της έδινε τη δυνατότητα να αναπτύξει τη μητρική ικανότητα. Παρόλα αυτά, η πλειονότητα τόσο των γυναικών όσο και των παιδιών μπόρεσαν να αναλάβουν από τις τραυματικές εμπειρίες τους».

Το έργο της ήταν δύσκολο και χρειάστηκε χρόνια για να ολοκληρωθεί. Οταν όμως ολοκληρώθηκε, αυτά τα συμπεράσματα την εξέπληξαν τόσο που την έκαναν να αναρωτηθεί αν τα θεωρητικά θεμέλια της εργασίας της ήταν επιστημονικά ακριβή. Διότι ούτε η ίδια μπορούσε να περιμένει ότι μέσα από τα φοβερά βιώματα αυτών των παιδιών θα ήταν δυνατόν τελικά να διαμορφωθούν ενήλικοι οι οποίοι στην πλειονότητά τους θα πετύχαιναν τόσο στη ζωή τους και θα ήταν ευτυχισμένοι, ζώντας μια ομαλή προσωπική, κοινωνική και επαγγελματική ζωή παρά τους πολλαπλούς ψυχικούς τραυματισμούς που είχαν βιώσει στα παιδικά τους χρόνια. Τα πορίσματα της διατριβής της υπήρξαν τόσο εντυπωσιακά ώστε επηρέασαν την επιστήμη της.

Παιδί και η νονά του στη φυλακή. Αρχείο Μαντώς Νταλιάνη

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ

«Ο Έλης γεννήθηκε στις 6 Σεπτεμβρίου του 1946. Γρήγορα μετά τη γέννηση και τη βάπτισή του (το όνομά του σημαίνει ελευθερία), η μητέρα του πέρασε στην παρανομία. Στις 14 Ιανουαρίου του 1948 τη συνέλαβαν. Ενας σύντροφος είχε προδώσει το κρυσφήγετό της. Μου έλεγε ότι την είχαν απομονωμένη με τον Έλη σε ένα μικρό, σκοτεινό και υγρό δωμάτιο επί σαράντα ολόκληρες ημέρες. Τη βασάνιζαν για να τους αποκαλύψει πού κρυβόταν ο άντρας της. Είχαν τοποθετήσει στο κεφάλι της ένα "ηλεκτρικό σιδερένιο στεφάνι" απ΄ όπου περνούσε ρεύμα. Οι χωροφύλακες είχαν προσπαθήσει να την έχουν μόνη στο κελί των βασανιστηρίων αλλά ο Έλης έκλαιγε ακατάπαυστα και τόσο δυνατά επί τρεις ώρες που τελικά τον έφεραν κοντά της για να μην ακούν οι άνθρωποι έξω από το κτίριο της χωροφυλακής τα κλάματα του παιδιού. Η Πέπη είχε λιποθυμήσει πολλές φορές με τον Έλη στην αγκαλιά, αλλά συνερχόταν αμέσως μόλις οι βασανιστές της έριχναν επάνω της, και επάνω στο παιδί, κρύο νερό...».

«Στις 22 Μαρτίου του 1979 ο Αλέξης τηλεφώνησε για να μου αναγγείλει ότι είχε γίνει πατέρας, ότι είχε αποκτήσει ένα κοριτσάκι και να με ρωτήσει αν ήθελα να γίνω νονά του. Κατασυγκινήθηκα και δέχθηκα αμέσως. Ο Αλέξης είχε εκτεθεί σε μαζικές, συνεχόμενες τραυματικές εμπειρίες από την κύησή του και την περιγεννητική και νεογνική περίοδο μέχρι τη βρεφική και παιδική ηλικία. Αυτό το υψηλού κινδύνου παιδί, θύμα του εμφυλίου πολέμου, επέτυχε άριστη προσαρμογή κατά την ενήλικη ζωή του. Για μένα, η βάπτιση της κορούλας του, υπήρξε ολοζώντανη ανάκληση της δικής μου βάπτισης, εμπειρία επώδυνης ανάμνησης αλλά και ανακούφιση.»

ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ


Η ΜΑΝΤΩ ΝΤΑΛΙΑΝΗ-ΚΑΡΑΜΠΑΤΖΑΚΗ, η οποία γεννήθηκε στη Μικρά Ασία το 1920, ήλθε στην Ελλάδα με τους ξεριζωμένους της Καταστροφής και πέθανε στη Στοκχόλμη το 1996. Ξεκίνησε τις σπουδές της στην Ιατρική Αθηνών λίγο πριν από το ξέσπασμα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, στα 1938. Τις ολοκλήρωσε στην Κατοχή. Σπούδαζε, εργαζόταν, ήταν μέλος του ΕΑΜ, όπως και ο σύζυγός της. Το 1947 ως άμισθη ιατρός ξεκίνησε την ειδικότητά της στην παιδιατρική στο «Αγία Σοφία». Το 1949, ενώ ο σύζυγός της ήταν εξόριστος στην Ικαρία, εκείνη συνελήφθη για να περάσει δύο χρόνια στις φυλακές Αβέρωφ ως υπόδικη χωρίς να δικαστεί ως την απελευθέρωσή της. Σε αυτά τα δύο χρόνια αφιερώθηκε πολύ ενεργά στη φροντίδα αλλά και στη μελέτη των ανήλικων παιδιών που βρίσκονταν στη φυλακές: την ώρα που βρισκόταν μαζί τους στην ίδια φυλακή προσπαθούσε να κατανοήσει και να συστηματοποιήσει τις επιπτώσεις που αυτή είχε στην ψυχική τους υπόσταση. Το 1955 έφυγε για την Αγγλία όπου εργάστηκε σε παιδοψυχιατρικές και νευρολογικές κλινικές, ενώ το 1961 εγκαταστάθηκε με την οικογένειά της στη Σουηδία όπου και εργάστηκε ως προϊσταμένη γιατρός παιδοψυχιατρικών ιατρείων. Στα 1980, παράλληλα με τη δουλειά της στη Σουηδία, "επέστρεψε" στο παρελθόν και στην Ελλάδα. Τότε ξεκίνησε τη συγγραφή της διδακτορικής της διατριβής για τα παιδιά που μεγάλωσαν στις φυλακές του ελληνικού εμφυλίου. Διατριβής η οποία γράφτηκε στα αγγλικά, τώρα εκδίδεται στα ελληνικά και που βάση της υπήρξαν η διετία της στου Αβέρωφ και οι συνεντεύξεις τις οποίες πήρε τρεις δεκαετίες αργότερα από τα παιδιά που ήταν πια ενήλικοι και είχαν τις δικές τους οικογένειες.

Η ΑΡΧΑΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΑ ΝΟΜΙΣΜΑΤΑ

CHRISTOPHER HOWGEGO
Η ΑΡΧΑΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ
ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΑ ΝΟΜΙΣΜΑΤΑ

Μετάφραση: Μαργαρίτα Ζαχαριάδου
Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης 2009
389 σελ. με 184 α/μ εικόνες, τιμή 25.12 €
Έκπτωση 10%, τελική τιμή 22.60 €


Το βιβλίο αυτό απευθύνεται σε μελετητές, σπουδαστές και καθηγητές της αρχαίας ιστορίας, οι οποίοι θέλουν να μάθουν για ποιο λόγο μπορεί να τους ενδιαφέρει η μελέτη των νομισμάτων. Σκοπός του είναι να δείξει πώς ο χαρακτήρας, οι τύποι και η συμπεριφορά των νομισμάτων σχετίζονται με σημαντικά ιστορικά θέματα και να παρουσιάσει τους βασικούς τρόπους προσέγγισης της νομισματικής μέσα από τα πλέον σαφή παραδείγματα. Το βιβλίο καλύπτει την περίοδο από τις απαρχές της νομισματοκοπίας, λίγο πριν ή λίγο μετά το 600 π.Χ., μέχρι την εποχή του Διοκλητιανού. Όπου κρίθηκε αναγκαίο, γυρίζει ακόμα πιο πίσω στο χρόνο για να εξετάσει την ιστορία του χρήματος πριν από το νόμισμα, ή προχωρεί μετά τον 4ο αιώνα μ. Χ. για να γίνει πιο ξεκάθαρη η σύγκριση με το παρελθόν.

Μύρινα, τετράδραχμο, γύρω στο 155-145 π.Χ.
Κεφαλή Απόλλωνα / Απόλλων

Το πρώτο κεφάλαιο ασχολείται με το χρήμα, έναν σημαντικό κλάδο της ιστορίας, για τον οποίο τα νομίσματα αποτελούν, φυσικά, τη βασικότερη πηγή. Το δεύτερο κεφάλαιο αναλύει μερικές από τις όψεις της παραγωγής των νομισμάτων, όσες είναι ουσιαστικές για να κατανοήσουμε πώς πρέπει να χρησιμοποιείται το νόμισμα ως ιστορική πηγή. Τα δύο μεσαία κεφάλαια μελετούν τη σχέση μεταξύ αυτοκρατοριών και τοπικής νομισματοκοπίας ως έκφανση ιμπεριαλισμού, όπως και τα μηνύματα που εκπέμπει η πολιτική εικονογραφία όσον αφορά την κρατική ιδεολογία.

Λαοδίκεια, χάλκινο, 214-217 μ.Χ.
Καρακάλλας / Γη και Θάλασσα ανυψώνουν
τον ακτινοστεφή Καρακάλλα· από κάτω αετός με στεφάνι

Τα δύο τελευταία κεφάλαια είναι με ευρεία έννοια οικονομολογικού ενδιαφέροντος. Το πέμπτο αναφέρεται στην κυκλοφορία των νομισμάτων, ενώ το τελευταίο ασχολείται με το τι μπορούμε να μάθουμε από το νόμισμα όταν βρίσκεται υπό πίεση σχετικά με τη φύση των δημοσιονομικών και οικονομικών κρίσεων. Η πραγμάτευση, συνεπώς, γίνεται σε θεματική βάση, και το κέντρο βάρους βρίσκεται στα ιστορικά θέματα. Στο πρώτο κεφάλαιο δίδεται ένα σχεδιάγραμμα της ιστορίας της νομισματοκοπίας, ενώ καθώς το βιβλίο προχωρεί προκύπτει και η μεθοδολογία της νομισματικής.


Ο Κρίστοφερ Χαουτζίγκο είναι έφορος της Νομισματικής Συλλογής του Ασμολειανού Μουσείου της Οξφόρδης (Heberden Coin Room) και καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής και Ρωμαϊκής Νομισματικής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Εκτός από τη διδασκαλία του για τα αρχαία νομίσματα, έχει δημοσιεύσει και πολλές σχετικές μελέτες.