Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ «ΓΕΝΙΑΣ» ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ

Ευγένιος Δ. Ματθιόπουλος
Η έννοια της «Γενιάς» στην περιοδολόγηση της ιστορίας, της ιστορίας της λογοτεχνίας και της ιστορίας της τέχνης

Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2019 (Νοέμβριος)
Σελίδες: 322
Διαστάσεις: 17 x 24 εκ.
ISBN χαρτόδετου: 978-960-524-557-3
Τιμή: 20,00 € // στο βιβλιοπωλείο μας 18,00 €



Στην κριτική και την ιστοριογραφία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, καθώς και σε εκείνες της τέχνης, η έννοια της «γενιάς» έχει χρησιμοποιηθεί ευρέως τόσο για την περιοδολόγησή τους, όσο και για τον προσδιορισμό μιας πληθώρας «γενιών» λογοτεχνικών ή καλλιτεχνικών. Εντούτοις, η βασική διεθνής βιβλιογραφία και θεωρητική συζήτηση σχετικά με την έννοια αυτή αγνοείται σχεδόν ολοσχερώς.

Ως εκ τούτου, θεωρώ πως εκκρεμούν αναπάντητα μια σειρά από θεμελιακά ερωτήματα: Πώς ορίζεται μια λογοτεχνική ή καλλιτεχνική «γενιά»; Πότε και πώς συγκροτείται; Ποια ηλικιακά όρια έχει; Ποιους περιλαμβάνει; Πόσα χρόνια διαρκεί και είναι ενεργή ως «γενιά»; Οι «γενιές» εμφανίζονται σποραδικά ή έχουν κανονική περιοδικότητα; Πώς διαδέχεται η μία «γενιά» την άλλη; Οι «γενιές» γεννιούνται ή γίνονται; Ποια είναι η σχέση της βιολογικής ηλικίας με τη λογοτεχνική ή καλλιτεχνική; Ποιες είναι οι αντιστοιχίες και οι σχέσεις των συνήλικων λογοτεχνικών, καλλιτεχνικών, επιστημονικών, πολιτικών και ευρύτερα κοινωνικών «γενιών» μεταξύ τους; Οι «γενιές» συγκροτούνται και δρουν πραγματικά και συνειδητά στο ιστορικό γίγνεσθαι της εποχής τους ή είναι επινοήσεις των ιστορικών, που τις κατασκευάζουν εκ των υστέρων; Οι «γενιές» είναι υπαρκτές και δρώσες κοινωνικές οντότητες στο πεδίο της ιστορίας ή είναι «τόποι μνήμης»;

Στην παρούσα μελέτη επιχειρώ μια κριτική επισκόπηση των γενεακών θεωριών και συστημάτων περιοδολόγησης της ιστορίας, της ιστορίας της λογοτεχνίας και της ιστορίας της τέχνης, από τα τέλη του 18ου αιώνα μέχρι σήμερα. Παρουσιάζονται αρχικά στην ανέλιξή τους οι σχετικές εμπειρικές αντιλήψεις από τον Βολταίρο και τον Ιμμάνουελ Καντ μέχρι τους Σαρλ Σενιομπός και Βίλχελμ Ντιλτάμ· στη συνέχεια αναλύονται οι διαδοχικές γενεακές θεωρίες και τα συστήματα περιοδολόγησης της ιστορίας της λογοτεχνίας και της ιστορίας της τέχνης που διατυπώθηκαν από τους Φρανσουά Μαντρέ, Ορτέγκα υ Γκασσέτ, Βίλχελμ Πίντερ, Καρλ Μάννχαϊμ, Ερνστ Μπλοχ, Αλμπέρ Τιμπωντέ, Άρνολντ Χάουζερ, Πιερ Μπουρντιέ, Πιερ Νορά κ.ά.

Προσπαθώ, τέλος, να ιστορικοποιήσω τις παραπάνω θεωρίες ως προς την αλληλουχία και τις αποκλίσεις/διαφοροποιήσεις τους, καθώς και τη διαλεκτική τους αντιπαράθεση εντός του εκάστοτε εννοιολογικού τους πλαισίου.

(από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)

ΓΟΤΘΙΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΚΑΙ ΣΧΟΛΑΣΤΙΚΙΣΜΟΣ

Erwin Panofsky
Γοτθική αρχιτεκτονική και σχολαστικισμός

Σειρά minima, αρ. 9
Μετάφραση: Σάββας Κονταράτος
Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης 2018
Σελίδες: 154, με 60 α/μ φωτογραφίες και σχέδια
Διαστάσεις: 11 x 18 εκ.
ISBN 978-960-250-701-8
Τιμή: 11,95 / στο βιβλιοπωλείο μας 10,76 €



Αφότου πρωτοεκδόθηκε, το 1951, η σημαντική αυτή διάλεξη του Έρβιν Πανόφσκυ δεν έχει σταματήσει να αποτελεί αντικείμενο έντονων συζητήσεων που υπερβαίνουν το πεδίο της ιστορίας της τέχνης και εκτείνονται γενικότερα στο χώρο της διανόησης. Τυπικό παράδειγμα εφαρμογής της εικονολογικής θεωρίας που ανέπτυξε ο ίδιος ο Πανόφσκυ, η μελέτη αυτή δεν επιχειρεί να ερμηνεύσει απλώς ένα καλλιτεχνικό στιλ, αλλά να φέρει στο φως αυτό που ο ίδιος αποκαλούσε «εγγενή σημασία ή εγγενές περιεχόμενο» του συνολικότερου πολιτισμικού φαινομένου της γοτθικής αρχιτεκτονικής, τη σχέση του δηλαδή με τις βαθύτερες, ενδεχομένως ασυνείδητες, οπωσδήποτε όμως θεμελιώδεις πνευματικές τάσεις της εποχής και του περιβάλλοντος που το γέννησαν.

Εκκινώντας από την παραλληλία που διακρίνει την εξέλιξη της γοτθικής αρχιτεκτονικής και του σχολαστικισμού σε μια δεδομένη περίοδο (12ος–13ος αιώνας) και μια συγκεκριμένη περιοχή (σε ακτίνα 150 χλμ. γύρω από το Παρίσι), ο Πανόφσκυ επιχειρεί μια αιτιακή σύνδεσή τους. Βλέπει στις γοτθικές μορφές την έκφραση της ίδιας «πνευματικής έξης» που χαρακτηρίζει τον σχολαστικισμό, ο οποίος ούτως ή άλλως κατείχε εκείνη την περίοδο και στη συγκεκριμένη περιοχή «κάτι σαν μονοπώλιο στην εκπαίδευση». Σύμφωνα με τον Πανόφσκυ, η κατεξοχήν έκφραση του σχολαστικού πνεύματος, η Summa –αυτό το «όργιο λογικής», η απόπειρα για «μια συνθήκη μόνιμης ειρήνης μεταξύ πίστης και λόγου», όπως τη χαρακτηρίζει–, και η κατεξοχήν μορφή της γοτθικής αρχιτεκτονικής, ο καθεδρικός ναός, διέπονται από τις ίδιες βασικές αρχές: (α) ολότητα, (β) οργάνωση σύμφωνα με ένα σύστημα από ομόλογα μέρη και μέρη μερών και (γ) ευκρίνεια και πειστικότητα της (παραγωγικής) συλλογιστικής. Άλλωστε για τον Πανόφσκυ, η βασική σχολαστική μέθοδος της disputatio (όπως τη διαμόρφωσε ο Αβελάρδος με το Sic et Non) αποτέλεσε το πρότυπο βάσει του οποίου εργάστηκαν και οι αρχιτέκτονες των καθεδρικών ναών, και ως εκ τούτου μπορεί να ερμηνεύσει την εξέλιξη των γοτθικών μορφών από μνημείο σε μνημείο.

Ο κριτικός αναγνώστης δεν μπορεί να μην αναγνωρίσει πόσο βαθιά κατέχει ο Πανόφσκυ και με πόση κριτική δεξιοτεχνία χειρίζεται ένα θεωρητικοφιλοσοφικό υπόβαθρο που ξεκινά από τη μεσαιωνική φιλοσοφία και φτάνει μέχρι τον Έγελο, τον Μάνχαϊμ και τον Κασσίρερ. Κάθε αναγνώστης ωστόσο, μυημένος ή αμύητος, θα απολαύσει τον γοητευτικό τρόπο με τον οποίο «ξεκλειδώνει» τις επιβλητικές μορφές των γοτθικών καθεδρικών ναών, αποκαλύπτοντας μια αναπάντεχη και συναρπαστική εικόνα για τον πνευματικό ορίζοντα του ευρωπαϊκού Μεσαίωνα, πέρα από προκαταλήψεις περί σκοταδισμού και ανορθολογικότητας.

Η έκδοση συμπληρώνεται με δύο χρήσιμα γλωσσάρια: το πρώτο περιλαμβάνει ξένους όρους και φράσεις που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας, ενώ το δεύτερο επεξηγεί την αρχιτεκτονική ορολογία του κειμένου. 

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ

Νίκος Δασκαλοθανάσης
Ιστορία της Τέχνης. Η γέννηση μιας νέας επιστήμης / Από τον 19ο στον 20ό αιώνα

Αθήνα, Εκδόσεις Άγρα 2013 
500 σελ. με α/μ εικόνες
ISBN 978-960-505-070-2 
Τιμή 23,00 / στο βιβλιοπωλείο μας 20,70 € 

Τι είναι η ιστορία της τέχνης; Ό,τι αφηγείται ο Πλίνιος, ό,τι περιλαμβάνει ο Βαζάρι στους "Βίους" του ή μήπως η "Ιστορία της τέχνης των αρχαίων", το κύκνειο άσμα του Βίνκελμαν; Είναι βέβαιο ότι τα γραπτά όλων αυτών των συγγραφέων συνδέονται τόσο με την τέχνη όσο και με την ιστορία της. Ωστόσο το θέμα του ανά χείρας βιβλίου είναι διαφορετικό. Αφορά το πως η ιστορία της τέχνης συγκροτείται ως "επιστήμη", το πως δηλαδή προσδιορίζει το πεδίο μελέτης της, ταξινομεί το αχανές υλικό της, αναπτύσσει τον δικό της θεωρητικό λόγο. Θέση του συγγραφέα είναι ότι η διαδικασία αυτή πρέπει απαραιτήτως να συναρτηθεί με την ανάδυση του έθνους-κράτους: Η επιστήμη της ιστορίας της τέχνης υπήρξε από την αρχή, ιδίως στον γερμανόφωνο χώρο, φορέας διαμόρφωσης της ίδιας της εθνικής "ιδεολογίας" μέσα από το δίπολο μουσείο-πανεπιστήμιο.

Στις σελίδες του βιβλίου περιγράφεται έτσι η δραστηριότητα των ιστορικών της Σχολής του Βερολίνου, το όραμα των νεαρών ρομαντικών (ανάμεσά τους και ο Γκαίτε) περί "βόρειου" Μεσαίωνα, η προβολή της ιταλικής Αναγέννησης από τον Γιάκομπ Μπούρκχαρτ, η εμπειρική μέθοδος του Τζοβάννι Μορέλλι, οι επιτυχίες και οι αποτυχίες των ειδημόνων, η αμφιλεγόμενη σταδιοδρομία του Μπέρναρντ Μπέρενσον. Ο συγγραφέας δίνει ιδιαίτερη έμφαση στο δαιδαλώδες έργο του Αλόις Ριγκλ και των άλλων εκπροσώπων της Σχολής της Βιέννης, καθώς η περί "ύστερης αρχαιότητας" διαμάχη τους με τον "Αττίλα της ιστορίας της τέχνης" Γιόζεφ Στριγκόφσκι καθόρισε τη συζήτηση για την καταγωγή του ίδιου του νεότερου ευρωπαϊκού πολιτισμού. Ο κύκλος κλείνει με την παρουσίαση της "δομικής" θεωρίας του εθνικοσοσιαλιστή Χανς Ζέντλμαϋρ, όπου μέσω της παραδειγματικής ανάλυσης της ζωγραφικής του Πίτερ Μπρούχελ αναδεικνύονται οι σφοδρές πολιτικές και κοινωνικές εντάσεις του μεσοπολέμου. Το παρόν βιβλίο φωτίζει έτσι όλες τις σημαίνουσες όψεις της διαδικασίας γέννησης τούτης της νέας επιστήμης που συγκροτείται στη χαραυγή της νεωτερικότητας επί του πολυκύμαντου ορίζοντα της ευρωπαϊκής ιστορίας.

(από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΑΠΟ ΤΟ 1945 ΣΕ ΠΕΝΤΕ ΕΝΟΤΗΤΕΣ

Μελίτα Εμμανουήλ

Ιστορία της τέχνης από το 1945 σε πέντε ενότητες

Αθήνα, Εκδόσεις Καπόν 2013

224 σελ. με έγχρωμες εικόνες

ISBN 978-960-6878-66-4

Τιμή 45,00 € / στο βιβλιοπωλείο μας 40,50 €

Η ιστορία της τέχνης, όπως εξελίχτηκε μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αποτελεί ένα σημαντικό κεφάλαιο της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Η Ευρώπη και οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής πρωτοστάτησαν στη χάραξη των νέων δρόμων που ακολούθησαν οι καλλιτέχνες μετά το 1945. Στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα η τέχνη έγινε ευρηματική και πλούσια σε τρόπους έκφρασης, αλλά συγχρόνως δύσκολη και αινιγματική. Διαμορφώθηκαν κινήματα και τάσεις που περιέχουν στοιχεία τόσο από την παραστατικότητα όσο και την αφαίρεση.

Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου Ιστορία της Τέχνης από το 1945 σε πέντε ενότητες προβάλλονται τα εικαστικά δρώμενα με λόγο εύληπτο, επιστημονικά τεκμηριωμένο, και με πλούσια εικονογράφηση. Το βιβλίο δεν απευθύνεται μόνο σε σπουδαστές που ενδιαφέρονται να μελετήσουν την περίοδο αυτή, αλλά και σε μη ειδικούς, σε αυτούς που αναρωτιούνται όταν βρίσκονται μπροστά σε μια σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία, «Μα θεωρείται τέχνη αυτό το έργο;».

Με χρονική ακολουθία παρουσιάζονται στο βιβλίο, σε πέντε μεγάλες ενότητες, οι διάφορες καλλιτεχνικές τάσεις –Αφαίρεση, Εξπρεσιονισμός, Ρεαλισμός και πολλές άλλες εικαστικές πρωτοπορίες–, καθώς και οι εκπρόσωποί τους. Εκτός από τους ξένους δημιουργούς γίνεται αναφορά και σε ΄Ελληνες εικαστικούς, που το έργο τους εντάσσεται σ’ ένα ευρύτερο διεθνοποιημένο πλαίσιο.

(πηγή: Εκδόσεις Καπόν)