ΛΕΟΝΑΡΝΤΟ ΚΑΙ ΜΑΚΙΑΒΕΛΙ

Patrick Boucheron
Λεονάρντο και Μακιαβέλι

Μετάφραση: Ρίκα Μπενβενίστε
Επιμέλεια: Άννα Μαραγκάκη
Αθήνα, Εκδόσεις Πόλις, 2019 (Νοέμβριος)
Σελίδες: 157
Διαστάσεις: 14 x 21 εκ.
ISBN χαρτόδετου: 978-960-435-630-0
Τιμή: 17,70 € // στο βιβλιοπωλείο μας 15,93 €



Η σκηνή εκτυλίσσεται στο Ουρμπίνο, στο δουκικό ανάκτορο, στα τέλη Ιουνίου του 1502. Τρεις είναι οι βασικοί χαρακτήρες που συναντιούνται και ανακαλύπτει ο ένας τον άλλο. Ο πρώτος είναι είκοσι επτά χρονών και έχει μόλις εγκατασταθεί στο παλάτι, με τέτοια τόλμη και τόσο θράσος που ο πάταγος της φήμης του αντηχεί ήδη σε όλη την Ιταλία. Ο Καίσαρας Βοργίας είναι ο ισχυρός άνδρας, ο νέος ηγεμόνας στην Κεντρική Ιταλία - ορισμένοι μάλιστα τον αποκαλούν ηγεμόνα της νέας εποχής. Ο δεύτερος πρωταγωνιστής της σκηνής βρίσκεται εδώ ως παρατηρητής, απεσταλμένος της Σινιορίας (Signoria) της Φλωρεντίας, για να εκτιμήσει από κοντά τους κινδύνους και τις ευκαιρίες που συνδέονται με τις "απαιτήσεις" της νέας εποχής, εμπνευστής της οποίας είναι ο Βοργίας. Αυτός ο άνδρας είναι τριάντα δύο χρονών και παθιασμένος με τη λογοτεχνία, πάνω απ’ όλα όμως ανυπομονεί να μπει στο πολιτικό παιχνίδι. Το όνομά του είναι Νικολό Μακιαβέλι. Τρίτος πρωταγωνιστής της σκηνής, ο Λεονάρντο ντα Βίντσι, που είναι πενήντα χρονών και έχει ήδη αποκτήσει τεράστια φήμη.

Οι δρόμοι τους διασταυρώνονται. Μολονότι όμως η διπλωματική αλληλογραφία του Μακιαβέλι δονείται από τον αντίλαλο των πολυάριθμων ακροάσεων που του παραχωρεί ο ηγεμόνας, τίποτα ή σχεδόν τίποτα δεν υποδηλώνει ότι συναντήθηκε με τον Λεονάρντο ντα Βίντσι.

Η συνάντηση έγινε και δεν θα μάθουμε τίποτα γι’ αυτήν. Οι τρεις άνδρες αναμφίβολα συνομιλούν και ανταλλάσσουν τα εν μέρει κοινά τους οράματα - το υποψιαζόμαστε επειδή γνωρίζουμε τα μεταγενέστερα κείμενα και τις πράξεις τους.

Ωστόσο, δεν μπορούμε να πούμε απολύτως τίποτα, αν τουλάχιστον θέλουμε να επιδείξουμε την αυστηρή σχολαστικότητα του ιστορικού που προχωρά μόνο όταν είναι βέβαιος πως δεν θα βρέξει τα πόδια του, που διασχίζει προσεκτικά το νερό πατώντας σε κείμενα, έτσι όπως ο διαβάτης πατάει στις πέτρες. Μήπως όμως θα έπρεπε να βουτήξουμε στο νερό, στο αναζωογονητικό λουτρό της μυθοπλασίας; Μήπως θα έπρεπε να δώσουμε τον λόγο στον μυθιστοριογράφο ή στον δραματουργό, που ξέρει να αποκαθιστά με ζωηρούς και γλαφυρούς διαλόγους την αληθοφάνεια στα λόγια που ανταλλάχθηκαν;

(από το βιβλίο)

 

ΛΟΥΝΑ. ΔΟΚΙΜΙΟ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΑΣ

Ρίκα Μπενβενίστε
Λούνα. Δοκίμιο ιστορικής βιογραφίας
 
Αθήνα, Πόλις 2017
Σελίδες: 218, με α/μ εικόνες
Διαστάσεις: 14 x 21 εκ.
ISBN 978-960-435-586-0
Τιμή: 15,00 € / στο βιβλιοπωλείο μας 12,00 €



Στο βιβλίο αυτό, η βιογραφία της Λούνας ανοίγει ένα μονοπάτι για να ξανασκεφτούμε τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης στην πόλη τους, τη Shoah, τη φτώχεια και τα ανάποδα μεταπολεμικά χρόνια. Επειδή ήταν φτωχή, αγράμματη και γυναίκα, τα ίχνη της εύκολα χάνονται ανάμεσα στους αφανείς της ιστορίας. Αρχειακά τεκμήρια, καταγεγραμμένες μαρτυρίες, φωτογραφίες και προσωπικές αναμνήσεις συναρμόζονται ως ισότιμες «πηγές» που καλούν σε ίση κριτική διάθεση. Εισβάλλουμε στον κόσμο και στη σιωπή των αφανών με λέξεις που δεν είναι δικές τους, γιατί τα λόγια τους δεν ακούστηκαν, πάρα πολλές φορές αγνοήθηκαν ή λησμονήθηκαν. Ακολουθούμε τα ίχνη ενός βίου που δέθηκε με τις περιπέτειες του 20ού αιώνα, διατρέχοντας τους τόπους απ’ όπου πέρασε η Λούνα, εκείνους που κατοίκησε. Τα ίχνη της αναζητούνται σε κτίρια, οικοδομές, τοπία της πόλης. Οι ιστορίες που λέγονται είναι ιστορίες που δέθηκαν με αυτούς τους τόπους, με την κατοίκησή τους από τη Λούνα και από τους δικούς της.

Ρ. ΜΠ.

(από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Η Ρίκα Μπενβενίστε γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1959. Σπούδασε Ιστορία στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ και ολοκλήρωσε τις μεταπτυχιακές της σπουδές στη Μεσαιωνική Ιστορία στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, στο Παρίσι, απ’ όπου έλαβε και το διδακτορικό της δίπλωμα. Σήμερα είναι καθηγήτρια της Ιστορίας της Μεσαιωνικής Ευρώπης στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.

Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα περιλαμβάνουν την ιστορική ανθρωπολογία της μεσαιωνικής Δύσης, την ιστοριογραφία, καθώς και την εβραϊκή ιστορία. Έχει δημοσιεύσει εργασίες γύρω από την έρευνα των δικαστικών αρχείων, τις σχέσεις Εβραίων και χριστιανών στον Μεσαίωνα, και την ιστορία της θρησκευτικής μεταστροφής.  Παράλληλα, μελετά την ιστορία και την ιστοριογραφία του Ολοκαυτώματος και έχει δημοσιεύσει σχετικές μελέτες.

Κυκλοφορούν επίσης τα βιβλία της: Η ποινική καταστολή της νεανικής εγκληματικότητας τον 19ο αιώνα, 1833-1911 (Αντ. Ν. Σάκκουλας, 1994), Εβραίοι ταξιδιώτες τον Μεσαίωνα (Νεφέλη, 1997), Από τους Βαρβάρους στους Μοντέρνους: Κοινωνική ιστορία και ιστοριογραφικά προβλήματα της μεσαιωνικής Δύσης (Πόλις, 2007). Το πιο πρόσφατο βιβλίο της, Αυτοί που επέζησαν, Αντίσταση, Εκτόπιση, Επιστροφή. Θεσσαλονικείς Εβραίοι στη δεκαετία του 1940, που κυκλοφόρησε τον Νοέμβριο του 2014 από τις εκδόσεις Πόλις, τιμήθηκε με κρατικό βραβείο (2015), μεταφράστηκε στα γερμανικά και πρόκειται να εκδοθεί στα αγγλικά από το Yad Vashem.

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Ivan Jablonka
Η ιστορία είναι μια σύγχρονη λογοτεχνία. Μανιφέστο για τις κοινωνικές επιστήμες
 
Μετάφραση: Ρίκα Μπενβενίστε
Αθήνα, Πόλις 2017
Σελίδες: 412
Διαστάσεις: 14,5 x 20,5 εκ.
ISBN 978-960-435-549-5
Τιμή: 18,00 € / στο βιβλιοπωλείο μας 12,80 €



Το βιβλίο του Ιβάν Ζαμπλονκά αποτελεί πρόταση για το πώς να κάνουμε ιστορία στον 21ο αιώνα, αφήνοντας στην άκρη ψευδή διλήμματα σχετικά με τον αμιγώς μυθοπλαστικό ή επιστημονικό χαρακτήρα της ιστορίας. Χωρίς ποτέ να παραιτείται από τις μεθοδολογικές δεσμεύσεις της ιστορικής έρευνας, ο Ζαμπλονκά υποστηρίζει ότι η ιστορία, όπως και οι κοινωνικές επιστήμες γενικότερα, είναι συμβατές με τη λογοτεχνική δημιουργία. Το βιβλίο του φέρνει στο φως τις συνθήκες υπό τις οποίες η ιστορία μπορεί να επινοήσει νέες μορφές λόγου, κείμενα που προάγουν τις γνώσεις για το παρελθόν, ευνοώντας επίσης τη βαθύτερη κατανόησή του. Μια τέτοια ιστορία ξεπερνά τη σύγχρονη ακαδημαϊκή υπερεξειδίκευση χωρίς να επιστρέφει στη στεγνή φιλολογία. Ισορροπεί με επιτυχία ανάμεσα στην αναγκαία αυστηρότητα και την επιθυμητή τόλμη, ενσωματώνοντας στο κείμενο τον συλλογισμό και τη διαδικασία της έρευνας. Μια ιστορία που μπορεί να συγκινεί και να συναρπάζει γίνεται, έτσι, πρόκληση και προοπτική.

(από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)

ΣΤΙΓΜΕΣ ΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΘΕΡΙΝΕΣ

Γιάννης Γκλαρνέτατζης
Στιγμές Σαλονίκης θερινές

Πρόλογος: Ρίκα Μπενβενίστε
Θεσσαλονίκη, Ακυβέρνητες Πολιτείες 2016
188 σελ. με α/μ εικόνες
ISBN 978-618-82505-2-9
Τιμή 10,00 € / στο βιβλιοπωλείο μας 8,00 €
 


Ξεκινάμε με μια κηδεία και τελειώνουμε με δύο εκτελέσεις. Ανάμεσα στα γεγονότα αυτά, ρίχνουμε ματιές στα εγκαίνια του Σιντριβανιού, μια πυρκαγιά, τους Νεότουρκους και τη Φεντερασιόν, επιθέσεις εναντίον χρηματιστών, την κυριακάτικη αργία, έναν οκταετή "άθλιο", τραμπουκισμούς, τον τελευταίο αρχιραββίνο, το κάψιμο βιβλίων, τη συγκέντρωση των Εβραίων στην πλατεία Ελευθερίας, εργατικές συγκεντρώσεις μετά τη Βάρκιζα και τη μετονομασία ενός κεντρικού δρόμου.

«Υπάρχουν εποχές κατά τις οποίες ο ιστορικός χρόνος συμπυκνώνει εντάσεις τις οποίες η καθημερινότητα συνήθως εξουδετερώνει· εποχές οι οποίες εγκυμονούν σοβαρές αλλαγές. Από τις εποχές αυτές αλιεύει ο Γιάννης Γκλαρνέτατζης "στιγμές", δηλαδή σημεία που φανερώνουν σύνθετες κοινωνικές καταστάσεις· περιστάσεις που δημιουργούνται καθώς εξελίσσονται ιστορικές διεργασίες όπως το εργατικό κίνημα και οι κοινωνικές αντιπαραθέσεις· ψηφίδες, εντέλει, που χρησιμεύουν στον συγγραφέα για να κατασκευάσει μικρούς πίνακες στους οποίους ζωντανεύουν υποκείμενα και κοινωνικές ομάδες, δρόμοι, συνοικίες και τοπία. Και πώς αλλιώς, αν όχι με ψηφίδες μπορεί ο ευαίσθητος παρατηρητής να προσεγγίσει μια μακρά περίοδο η οποία χαρακτηρίστηκε από συγκλονιστικές αλλαγές και ανακατατάξεις, αλλά και να γνωρίσει έναν κόσμο από διαφορετικούς ανθρώπους και γλώσσες, στον οποίο συγκατοικούν, άλλοτε αρμονικά και άλλοτε με συγκρούσεις, πλούσιοι αστοί και εργάτες, Τούρκοι, χριστιανοί και Εβραίοι; Κάθε τέτοια ψηφίδα από μόνη της συγκεντρώνει σε σμίκρυνση την ποικιλία των εμπειριών που βίωσαν οι κάτοικοι αυτής της πόλης [...]. Στιγμές χαράς και προόδου ή στιγμές οδύνης και καταπίεσης για την πόλη· και στις δυο περιπτώσεις, το αποτέλεσμα στο ανά χείρας βιβλίο είναι ένα συναρπαστικό ανάγνωσμα, προς Θεσσαλονικείς και όχι μόνο».

 Από τον πρόλογο της Ρίκας Μπενβενίστε

 

ΕΥΑΙΣΘΗΣΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ. ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

Lucien Febvre
Ευαισθησία και Ιστορία • Ιστορία και ψυχολογία
 
Σειρά minima 8
Μετάφραση και σημειώσεις: Μαρία Στεφανοπούλου
Επίμετρο: Ρίκα Μπενβενίστε
Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης 2015
115 σελ.
ISBN 978-960-250-630-1
Τιμή 11,00 € / στο βιβλιοπωλείο μας 9,90 €


 
Γραμμένα στη δεκαετία του 1930, τα δύο κείμενα που παρουσιάζονται σε αυτό το βιβλίο (το 8ο της σειράς minima) άνοιγαν τότε νέους δρόμους στην ιστορική έρευνα. Σκιαγραφούσαν ένα κεφάλαιο της «ιστορίας των νοοτροπιών», η οποία με τη σειρά της υπηρετούσε τον σκοπό, που είχε θέσει ο Λυσιέν Φεβρ από κοινού με τον Μαρκ Μπλοκ, μιας συνολικής και συνθετικής ιστορίας. Ο Φεβρ οδηγήθηκε στη μελέτη των νοοτροπιών από τις ιστορικές έρευνές του για ατομικές προσωπικότητες όπως ο Λούθηρος, η Μαργαρίτα της Ναβάρρας ή ο Ραμπελαί, και από την προσπάθεια να συσχετίσει διανοητικά και ψυχολογικά φαινόμενα.

Το κείμενο Ιστορία και ψυχολογία δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά την άνοιξη του 1938, στον όγδοο τόμο της Encyclopédie française. Το κείμενο Ευαισθησία και ιστορία δημοσιεύτηκε στα Annales το 1941. Στην πραγματικότητα όμως είναι σύγχρονο του άρθρου της Encyclopédie, αφού επαναλαμβάνει εν πολλοίς την ανακοίνωση του συγγραφέα σε θεωρητικό συμπόσιο που έγινε τον Ιούνιο του 1938.

Η «πρωταρχική» για τον ιστορικό μέριμνα, την οποία ο Φεβρ ονομάζει «ψυχολογική», είναι σύμφωνα με τα δικά του λόγια «η μέριμνα να συνδέεις, να συνενώνεις όλες τις υπαρξιακές συνθήκες των ανθρώπων μιας συγκεκριμένης ιστορικής εποχής με το νόημα που οι άνθρωποι της ίδιας εποχής έδωσαν στις ιδέες τους … Διότι τούτες οι υπαρξιακές συνθήκες αφήνουν το αποτύπωμά τους πάνω στις ιδέες, καθώς και πάνω στους θεσμούς και στις λειτουργίες τους». Τα συναισθήματα, εξηγεί ο Φεβρ, δεν αποτελούν μόνον ατομική υπόθεση, αφού επηρεάζουν τις σχέσεις των ανθρώπων, λειτουργούν ως θεσμός ή ως τελετουργία. Οι εκδηλώσεις τους συνδέονται με τον νου και με τη θρησκευτική σκέψη. Η ιστορικότητά τους έγκειται στην ισορροπία ανάμεσα στις συναισθηματικές και τις διανοητικές ιδιότητες του ατόμου. Η μελέτη των émotions, των συναισθημάτων ή συγκινήσεων, οδηγεί στο υπόβαθρο της ατομικής συνείδησης, σε κάτι που αντιστέκεται στο ρεύμα της αυτοσυγκράτησης που επιφέρει η ανθρώπινη εξέλιξη. Αποδεχόμενος την εξελικτική θεώρηση της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας, ο Φεβρ επισημαίνει τη σταδιακή υποβάθμιση της συναισθηματικής σφαίρας που υποχωρεί καθώς η διανοητική κερδίζει έδαφος μέσω του αυτοελέγχου και της ενδοσκόπησης. Και καλεί τους ιστορικούς να προσδιορίσουν τα νοητικά εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν σε μια διαδικασία εκλογίκευσης, που κατά την άποψή του χαρακτηρίζει την ιστορία του ατόμου, όπως και των κοινωνιών. Με τις παρατηρήσεις του για την «ιστορική ψυχολογία», ο Φεβρ αναδεικνύει τις ριζικές ασυνέχειες της ψυχολογικής εμπειρίας και επισημαίνει τον κίνδυνο του αναχρονισμού στην περίπτωση που υποτιμηθεί η διαφορετικότητα των νοοτροπιών του παρελθόντος. Μολονότι αναγνωρίζει τις δυσκολίες που συναντά το εγχείρημα της ανασύνθεσης της συναισθηματικής ζωής μιας δεδομένης ιστορικής εποχής, υπογραμμίζει ταυτόχρονα ότι «ο ιστορικός δεν έχει το δικαίωμα να εγκαταλείψει το πεδίο». Θεωρεί άλλωστε αυτά τα εισαγωγικά κείμενά του «μια παρότρυνση, ένα κάλεσμα για την εκπόνηση ερευνών που δεν έχουν γίνει, και που πρέπει να γίνουν».


Ο Λυσιέν Φεβρ (1878-1956) είναι Γάλλος ιστορικός, από τους σημαντικότερους ανανεωτές της ιστοριογραφίας του 20ού αιώνα. Δίδαξε Ιστορία των Νεότερων Χρόνων στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου (1919-1933), κατείχε την έδρα της Ιστορίας του Πολιτισμού των Νεότερων Χρόνων στο Κολέγιο της Γαλλίας (1933-1949), ίδρυσε και διηύθυνε το τμήμα Κοινωνικών Επιστημών της École Pratique des Hautes Études του Παρισιού (1948-1956). Συνέβαλε αποφασιστικά στη διεύρυνση των ιστορικών σπουδών εδραιώνοντας τη σχέση τους με τις κοινωνικές επιστήμες. Αμφισβήτησε τον ντετερμινισμό της διπλωματικής ιστορίας των γεγονότων απελευθερώνοντας την έρευνα από την παραδοσιακή ιστορία των ιδεών και κατανοώντας τις μεγάλες ιστορικές μεταβολές με όρους ψυχολογικής εξέλιξης. Εμπνεύστηκε και ίδρυσε με τον Μαρκ Μπλοκ το μαχητικό διεπιστημονικό περιοδικό Annales d’ histoire économique et sociale (1929) και κατ’ επέκταση το ιστορικό ρεύμα της Σχολής των Annales, με στόχο, μεταξύ άλλων, τη μελέτη της ιστορίας των νοοτροπιών και των συναισθημάτων. Ένα μέρος του έργου του συγκεντρώνεται στους τόμους Combats pour l’ histoire (1953) και Pour une histoire à part entière (1962).