ΚΡΗΤΙΚΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΚΡΗΤΙΚΟΙ ΖΩΓΡΑΦΟΙ ΣΤΟ ΣΙΝΑ

Μαρία Βασιλάκη
Κρητικές εικόνες και κρητικοί ζωγράφοι στο Σινά

Μνήμη Μανόλη Χατζηδάκη / Ακαδημία Αθηνών, 26 Μαρτίου 2019
Αθήνα, Ακαδημία Αθηνών, 2021 (Δεκέμβριος)
Σελίδες: 94, με έγχρωμες εικόνες
Διαστάσεις: 17 x 24 εκ.
ISBN χαρτόδετου: 978-960-404-391-0
Τιμή: 15,00 € // στο βιβλιοπωλείο μας 13,50 € 

 

 

Οι κρητικές εικόνες που φυλάσσονται στη μονή Σινά είναι εντυπωσιακές τόσο σε αριθμό όσο και σε ποιότητα. Πολλές από αυτές είτε φέρουν την υπογραφή σημαντικών ζωγράφων της βενετοκρατούμενης Κρήτης είτε μπορούν με βεβαιότητα να τους αποδοθούν. Όμως οι πληροφορίες που τα έγγραφα της βενετοκρατούμενης Κρήτης προσφέρουν για την πλούσια αυτή καλλιτεχνική παραγωγή των Κρητικών ζωγράφων για τη μονή Σινά είναι περιορισμένες. Εντούτοις, υπάρχουν και αν αξιοποιηθούν σωστά, οδηγούν σε ενδιαφέροντα συμπεράσματα.

(πηγή: Ακαδημία Αθηνών)

 

 

 

 

 

ΟΙ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΒΑΛΣΑΜΟΝΕΡΟΥ. ΑΠΟΨΕΙΣ ΚΑΙ ΦΡΟΝΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΥΣΤΕΡΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ ΣΤΗ ΒΕΝΕΤΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΗ ΚΡΗΤΗ

Μυρτάλη Αχειμάστου-Ποταμιάνου, Αγγελική Κατσιώτη, Μαρία Μπορμπουδάκη
Οι τοιχογραφίες της Μονής Βαλσαμονέρου. Απόψεις και φρονήματα της ύστερης βυζαντινής ζωγραφικής στη βενετοκρατούμενη Κρήτη

Αθήνα, Ακαδημία Αθηνών, 2020 (Οκτώβριος)
Σελίδες: 524, με έγχρωμες και α/μ εικόνες
Διαστάσεις: 21 x 29 εκ.
ISBN πανόδετου: 978-960-404-376-7
Τιμή: 50,00 € // στο βιβλιοπωλείο μας 45,00 €

 

«...Η μονή του Αγίου Φανουρίου βρίσκεται στις νότιες υπώρειες του Ψηλορείτη, κοντά στον οικισμό Βορίζια της επαρχίας Καινούργιου. Η επωνυμία «Βαλσαμόνερο» είναι δηλωτική της τοποθεσίας. Με αυτή την επωνυμία μαρτυρείται σε σειρά ενετικών εγγράφων του 16ου αιώνα, όπως στον κώδικα Riant. 53 του Harvard University, όπου αναγράφεται ως «Chiesa della Madonna di Varsamonero». Εγκαταλελειμμένη στις ημέρες μας, η μονή αποτέλεσε ακμαίο μοναστηριακό ίδρυμα κατά την εποχή της βενετοκρατίας.

[…] Οι τοιχογραφίες, πολλές με πρωτότυπα θέματα, και ο πλούτος των εικονογραφικών προγραμμάτων που αναπτύσσονται στα κλίτη μαρτυρούν παράλληλα το υψηλό παιδευτικό επίπεδο της μοναχικής κοινότητας και την προσήλωση των μελών της στο ορθόδοξο δόγμα και στις διδαχές της ησυχαστικής θεολογίας. Από τα ιστορούμενα διαφαίνεται ότι οι ευρισκόμενοι επικεφαλής του μοναστηριού διέθεταν εξαίρετη θεολογική παιδεία και κατάρτιση. Καθοριστικός πρέπει να υπήρξε ο ρόλος του ηγούμενου της μονής και κτήτορα του κλίτους του Αγίου Φανουρίου Ιωνά Παλαμά. Όπως έδειξε η έρευνα της Μαρίας Βασιλάκη, ο ηγούμενος ήταν υπεύθυνος για τη διάδοση της λατρείας του νεοφανούς Αγίου Φανουρίου στο νησί της Κρήτης. Στον Ιωνά Παλαμά οφείλεται επίσης η διακόσμηση του τέμπλου του Αγίου Φανουρίου με εικόνες εξαιρετικής τέχνης φιλοτεχνημένες από τον γνωστό και δραστήριο αγιογράφο του Χάνδακα Άγγελο Ακοτάντο. Είναι ακόμη αξιομνημόνευτο ότι, σύμφωνα με τις αρχειακές πηγές, ένας ακόμη διακεκριμένος ζωγράφος του Χάνδακα, ο Αλέξιος Απόκαυκος, θα πρέπει να εργάστηκε στο Βαλσαμόνερο το καλοκαίρι του 1412. Δεδομένο ιδιαίτερης σημασίας αποτελεί άλλωστε η δράση του ζωγράφου Κωνσταντίνου Ειρηνικού, άγνωστου επίσης από άλλο έργο, στο κλίτος του αγίου Φανουρίου με τις παραστάσεις του συναξαρίου του αγίου να αποτελούν μοναδικό σύνολο.

Η παρουσία στο καθολικό της μονής Βαλσαμονέρου ζωγράφων αυτού του επιπέδου αλλά και η ύπαρξη μιας υψηλής ποιότητας ζωγραφικής σε όλα τα κλίτη, με καταβολές κατά κύριο λόγο από την Κωνσταντινούπολη, αναδεικνύουν τη σημασία του μοναστηριού στη διαμόρφωση των καλλιτεχνικών εξελίξεων στην Κρήτη κατά το πρώτο μισό του 15ου αιώνα…».

Μαρία Μπορμπουδάκη
(από την εισαγωγή του βιβλίου)

 

 

 

ΙΜΒΡΙΩΝ ΙΕΡΑ. ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΑ ΕΡΓΑ ΣΤΟΥΣ ΕΝΟΡΙΑΚΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΙΜΒΡΟΥ

Ευγενία Χαλκιά, Αντώνης Μπεκιάρης, Αντώνης Τσάκαλος
Ιμβρίων Ιερά. Εκκλησιαστικά έργα στους ενοριακούς ναούς της Ίμβρου

Ειδική συνεργάτης: Yuliana Boycheva
Αθήνα, εκδόσεις Ποταμός, 2020 (Δεκέμβριος)
Σελίδες: 568, με έγχρωμες και α/μ εικόνες
Διαστάσεις: 24,5 x 33 εκ.
ISBN χαρτόδετου: 978-960-545-154-7
Τιμή: 48,00 € // στο βιβλιοπωλείο μας 43,20 €

 

«Η ιδέα για την αποθησαύριση των κειμηλίων που φυλάσσονται στους ενοριακούς ναούς της Ίμβρου ξεκίνησε τη δεκαετία του 1990, όταν κατά τις επισκέψεις μου εκεί για τις ανάγκες του άρθρου «Οι ενοριακοί ναοί της Ίμβρου» (βλ. Χαλκιά 1993-1994) είχα παρατηρήσει, εκτός από τις εικόνες του τέμπλου και τις προσκυνηματικές, πλήθος εικόνων και άλλων εκκλησιαστικών έργων να είναι αποθηκευμένα σε κάθε ναό, σε συνθήκες κάθε άλλο παρά ιδανικές. Η επιθυμία μου να εξετάσω και να γνωρίσω όλα αυτά τα έργα και η αγωνία μου να συνταχθεί ένας κατάλογός τους, όχι μόνο για να γίνουν γνωστά, αλλά και για να διασφαλισθούν, με οδήγησαν στην αναζήτηση τρόπου συστηματικής προσέγγισής τους. Ήταν φανερό ότι επρόκειτο για ένα έργο που απαιτούσε συνεργασία· δεν μπορούσε ένας άνθρωπος μόνος να μετακινεί, να φωτογραφίζει, να περιγράφει και να επανατοποθετεί όλο αυτό το υλικό σε μπαούλα, σε κασέλες, σε ερμάρια που είχαν χρόνια να ανοιχθούν.

Οι προσπάθειές μου για την ανεύρεση εθελοντών που θα βοηθούσαν σε αυτό το εγχείρημα ευοδώθηκαν τελικώς το 2000, χάρη στην άδεια και την αρωγή του Παναγιωτάτου Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου, αλλά και τη συναίνεση του τότε Διευθυντή του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου, του αείμνηστου Δημήτρη Κωνστάντιου, για τη διάθεση δύο αρχαιολόγων που θα μετείχαν στο πρόγραμμα. Τον Αύγουστο του ίδιου έτους με συνόδευσε στην Ίμβρο ο Αντώνης Τσάκαλος και τον επόμενο Αύγουστο, του 2001, ο Αντώνης Μπεκιάρης, διδάκτορες και οι δύο και στελέχη του Βυζαντινού Μουσείου. Κατά τα σύντομα αυτά ταξίδια εργασθήκαμε στους ναούς της Παναγίας, των Αγίων Θεοδώρων, του Γλυκέος και του Ευλαμπίου, αποθησαυρίζοντας όλα τα έργα που βρίσκονται εκεί, εκτεθειμένα και αποθηκευμένα. Υπολείπονταν τα κειμήλια των ναών του Σχοινουδιού, των Αγριδίων, του Κάστρου (τα τελευταία έχουν μεταφερθεί και φυλάσσονται στον μητροπολιτικό ναό της Παναγίας), καθώς και του μητροπολιτικού μεγάρου· καθόλου ευκαταφρόνητος αριθμός.»

Απόσπασμα από το εισαγωγικό σημείωμα της Ευγενίας Χαλκιά

(πηγή: Εκδόσεις Ποταμός)

ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ

Π. Α. Μιχελής
Αισθητική θεώρηση της βυζαντινής τέχνης

Επιστημονική και καλλιτεχνική επιμέλεια: Μάρω Καρδαμίτση-Αδάμ
Αθήνα, Ίδρυμα Παναγιώτη και Έφης Μιχελή, 2015
Σελίδες: 398
Διαστάσεις: 14 x 20,5 εκ.
ISBN χαρτόδετου: 978-960-7588-38-8
Τιμή: 26,50 € // στο βιβλιοπωλείο μας 21,20 €



Στο έργο αυτό ο Π. Α. Μιχελής μελετά τη βυζαντινή τέχνη με σκοπό να εξηγήσει τη γοητεία της τέχνης αυτής -που για μεγάλο διάστημα ήταν παραγνωρισμένη- αλλά και τη σημασία της τόσο για την κατανόηση της αληθινής πορείας του δυτικού πολιτισμού όσο και την αντίληψη της σύγχρονης τέχνης.

Βασίζοντας την ανάλυσή του στην αισθητική κατηγορία του «υψηλού», που κατά τον συγγραφέα διέπει τη βυζαντινή τέχνη, σε αντιδιαστολή με την κατηγορία του «ωραίου» από την οποία εμπνέεται η αρχαία ελληνική τέχνη, ο Μιχελής εκφράζει τις κριτικές απόψεις του για τη φιλοσοφία της ιστορίας της τέχνης και εισάγει τη θεωρία της «αισθητικής θεώρησης της ιστορίας της τέχνης», δηλαδή της θεώρησής της μέσω των αισθητικών κατηγοριών.

 (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου) 

Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΟΥ ΑΡΑΚΟΣ

Η εκκλησία της Παναγίας του Άρακος 

Επιμέλεια: Αθανάσιος Παπαγεωργίου, Χαράλαμπος Μπακιρτζής, Χριστόδουλος Χατζηχριστοδούλου
Κείμενα: συλλογικό
Λευκωσία, Ίδρυμα Αναστάσιος Γ. Λεβέντης και Πολιτιστικό Ίδρυμα Τραπέζης Κύπρου, 2018
Σελίδες: 365, με έγχρωμες και α/μ εικόνες, και σχέδια
Διαστάσεις: 25 x 32,5 εκ.
ISBN πανόδετου: 978-9963-732-35-7 // 978-9963-42-983-7
Τιμή: 90,46 € // στο βιβλιοπωλείο μας 81,41 €

«Η μονή της Παναγίας Αρακιώτισσας ή, όπως είναι πιο γνωστή, Παναγία του Άρακα, κτισμένη κάτω από τη βουνοκορφή της Μαδαρής στην Πιτσιλιά, ανάμεσα στα χωριά Λαγουδερά και Σαράντι, αποτελεί χωρίς αμφιβολία ένα από τα βυζαντινά στολίδια της οροσειράς του Τροόδους. Το Τρόοδος, με μοναδική γεωλογική ιδιομορφία και παγκόσμια φήμη, αποτελεί για την Κύπρο χωρίς υπερβολή και τηρουμένων των αναλογιών, ό,τι ο Νείλος ποταμός για την Αίγυπτο. Εκτός από τις φυσικές ομορφιές, το πλήθος των χωριών που το κοσμούν, τις κοιλάδες, τα ποτάμια και τα δάση, είναι ουσιαστικά το κέντρο της βυζαντινής τέχνης της Κύπρου.

[…] Ξεχωριστή θέση στα βυζαντινά μνημεία του Τροόδους κατέχει η περίφημη μονή της Παναγίας της Αρακιώτισσας ή του Άρακα. Μοναδικό βυζαντινό μνημείο, κατέχει εξέχουσα θέση στην ιστορία της βυζαντινής τέχνης όχι μόνο της Κύπρου, αλλά ολόκληρου του βυζαντινού κόσμου, με παγκόσμια ακτινοβολία. Κτισμένη σε έξοχο φυσικό περιβάλλον, πιθανόν στα τέλη του 12ου αιώνα, συνδέεται με τις κυνηγετικές εξορμήσεις των βυζαντινών αρχόντων στο Τρόοδος, αφού το επίθετο της Παναγίας προέρχεται από τα γεράκια (ιέρακας – άρακας), ενώ άσχετο δεν είναι και το όνομα του χωριού Λαγουδερά, δηλαδή τόπος με πολλούς λαγούς.

Μοναδικά αρχιτεκτονικά στοιχεία χαρακτηρίζουν τον μονόκλιτο τρουλλαίο ναό (καθολικό) της μονής, ο οποίος φέρει δεύτερη ξύλινη στέγη με αγκιστρωτά κεραμίδια και στοά στις τρεις πλευρές. Στολίδι του καθολικού αποτελούν οι ιδιαίτερα καλά διατηρημένες τοιχογραφίες που το κοσμούν και χρονολογούνται στα 1192, ένα δηλαδή χρόνο μετά την κατάληψη της Κύπρου από τον Άγγλο βασιλέα Ριχάρδο τον Λεοντόκαρδο. Οι τοιχογραφίες έχουν αποδοθεί στον βυζαντινό αγιογράφο Θεόδωρο Αψευδή, που εργάστηκε εννέα χρόνια πριν στην Εγκλείστρα του Αγίου Νεοφύτου στην Πάφο, και αποτελούν έξοχο δείγμα της υστεροκομνήνειας ζωγραφικής. Η ολοκλήρωση των τοιχογραφιών το 1192, όταν η Κύπρος είχε περάσει στους Λουζινιανούς, δείχνει τον ρόλο που θα διαδραματίσει η βυζαντινή ζωγραφική στους αιώνες υπό τη διοίκηση ευρωπαιϊκών δυνάμεων, Φράγκων και Βενετών…».

Δρ. Μαρίνα Σολομίδου-Ιερωνυμίδου

Διευθύντρια Τμήματος Αρχαιοτήτων

(από το βιβλίο)

ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΚΑΙ ΝΑΩΝ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ (12ος – 16ος ΑΙΩΝΑΣ)

Ευθύμιος Ν. Τσιγαρίδας
Εικόνες του Βυζαντινού Μουσείου και Ναών της Καστοριάς (12ος – 16ος αιώνας)

Αθήνα, Η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία, 2019
Σελίδες: 608, με έγχρωμες εικόνες
Διαστάσεις: 23,5 x 33 εκ.
ISBN πανόδετου: 978-618-5047-2
Τιμή: 99,54 € // στο βιβλιοπωλείο μας 89,56 €

«Η Καστοριά είναι από τις πλέον σημαντικές και ακμάζουσες πόλεις του ελλαδικού χώρου κατά τους βυζαντινούς χρόνους και της βαλκανικής χερσονήσου στα χρόνια της τουρκοκρατίας.

[…] Η καλλιτεχνική δημιουργία στην πόλη της Καστοριάς είναι συνεχής από τον 9ο έως τον 19ο αιώνα με ιδιαίτερες κορυφώσεις στον 9ο-10ο αιώνα, στο δεύτερο μισό του 12ου, στο δεύτερο μισό του 14ου, στο τελευταίο τέταρτο του 15ου, στον 16ο αιώνα, αλλά και σε όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας. Μάλιστα η συνεχής και αξιόλογη, ποσοτικά και ποιοτικά, καλλιτεχνική παραγωγή στον τομέα της ζωγραφικής, τοιχογραφίες και φορητές εικόνες, δεν παρατηρείται σε άλλες πόλεις της περιφέρειας της βυζαντινής αυτοκρατορίας, παρά μόνο στη Βέροια και σε μικρότερο βαθμό στην Αχρίδα.

[…] Ο μεγάλος αριθμός εικόνων με κοινά τεχνικά χαρακτηριστικά και ποικιλία καλλιτεχνικών τρόπων επιβεβαιώνει ότι η πόλη υπήρξε κέντρο ζωγραφικής, στο οποίο δραστηριοποιήθηκαν ανώνυμοι και από τον 16ο αιώνα επώνυμοι ζωγράφοι, οι οποίοι, όπως θα δούμε, από το δεύτερο μισό του 12ου και κυρίως από το δεύτερο μισό του 14ου αιώνα κινούνται παράλληλα στον ευρύτερο γεωγραφικά χώρο της Μακεδονίας.

[…] Τις βυζαντινές και μεταβυζαντινές εικόνες του παρόντος τόμου τις κατατάσσουμε σε τέσσερις ενότητες, τις ακόλουθες: 1. Εικόνες από το δεύτερο μισού του 12ου έως το τέλος του 13ου αιώνα. 2. Εικόνες από το δεύτερο μισό του 14ου έως το τέλος του 15ου αιώνα. 3. Εικόνες της «σχολής» της Καστοριάς (δεύτερο μισό του 15ου αιώνα). 4. Εικόνες του 16ου αιώνα, όπου συμπεριλαμβάνονται τέσσερις υποενότητες. Κάθε ενότητα συνοδεύεται από σύντομο και περιεκτικό εισαγωγικό κείμενο.»

(από τα εισαγωγικά του βιβλίου)

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ
ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ
ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ
ΕΙΚΟΝΕΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΟΥ 12ου ΕΩΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ 13ου ΑΙΩΝΑ
ΕΙΚΟΝΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΙΣΟ ΤΟΥ 14ου ΕΩΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ 15ου ΑΙΩΝΑ
ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ «ΣΧΟΛΗΣ» ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ (δεύτερο μισό 15ου αιώνα)
ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΟΥ 16ου ΑΙΩΝΑ
Εικόνες κρητικής σχολής
Εικόνες επωνύμων ζωγράφων εργαστηρίων Καστοριάς
Ο ζωγράφος Ιωάννης από τη Γράμμοστα Καστοριάς
Ο ζωγράφος Ευστράτιος ιερομόναχος
Ο ζωγράφος Νικόλαος από το Λινοτόπι
Εικόνες επωνύμων ζωγράφων βορειοελλαδικών εργαστηρίων και μη
Ο ζωγράφος Ονούφριος Αργίτης
Ο ζωγράφος Φράγκος Κατελάνος
Ο ζωγράφος Αντώνιος
Εικόνες ανωνύμων ζωγράφων τοπικών εργαστηρίων του δεύτερου μισού του 16ου αιώνα
SUMMARY
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΑ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΩΝ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΠΡΟΣΩΠΩΝ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟ

ΤΟ ΑΓΙΟΝ ΜΑΝΔΗΛΙΟΝ. Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΙΑΣ ΑΧΕΙΡΟΠΟΙΗΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ

Γεώργιος Χρ. Τσιγάρας
Το Άγιον Μανδήλιον. Η ιστορία μιας αχειροποίητης εικόνας
 
Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 2019
Σελίδες: 241, με έγχρωμες και α/μ εικόνες
Διαστάσεις: 21 x 29 εκ.
ISBN χαρτόδετου: 978-960-12-2427-5
Τιμή: 33,00 € // στο βιβλιοπωλείο μας 29,70 €

Η έκδοση παρουσιάζει τη μακρά ιστορική διαδρομή του "Αγίου Μανδηλίου", της αχειροποίητης εικόνας του Χριστού, στη φιλολογική γραμματεία και τις εικαστικές τέχνες. Η ιστορία της συγκεκριμένης λατρευτικής εικόνας είναι σύνθετη και πολυδιάστατη. Η διαδρομή της αρχίζει στην Έδεσσα της Συρίας κατά την πρώιμη βυζαντινή περίοδο, συνεχίζεται το 944 στην Κωνσταντινούπολη και καταλήγει μετά το 1204 στη Δύση, στο Παρίσι. Παρά τη μεταφορά του κειμηλίου αυτού στη Δύση και την απώλειά του το 1792 κατά τη Γαλλική Επανάσταση, η παρουσία του στη λατρευτική πράξη και κατά συνέπεια και στην καλλιτεχνική πράξη της Ανατολικής Εκκλησίας, είναι όχι μόνο συνεχής αλλά και πολύ πιο έντονη στο εικονογραφικό πρόγραμμα των μνημείων της εποχής των Παλαιολόγων και της μεταβυζαντινής περιόδου. Το "Άγιο Μανδήλιο" με τη μεταφορά του στην Κωνσταντινούπολη μετατρέπεται από ένα τοπικό λατρευτικό κειμήλιο σε πανορθόδοξο και στη συνέχεια σε πανχριστιανικό. 

Στην παρούσα μονογραφία επιχειρείται η ανάδειξη της πολλαπλής σημασίας της αχειροποίητης εικόνας του Χριστού που σχετίζεται με θεολογικά, καλλιτεχνικά, ιδεολογικά και πολιτικά ζητήματα, τα οποία μορφοποιούν, μέσα από έναν ενδιαφέροντα διάλογο της εικόνας με τον λόγο, τη θρησκευτική συνείδηση των χριστιανικών πληθυσμών όχι μόνο σε περιοχές της ανατολικής Μεσογείου και της δυτικής Ευρώπης, αλλά και του κόσμου των Σλάβων. Η έρευνα για την πράγματι σύνθετη και συχνά «αινιγματική» κυρίως όμως περιπετειώδη πορεία της εικόνας του "Αγίου Μανδηλίου" στην ιστορία, αλλά και στη λατρευτική πράξη της Εκκλησίας, ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του ’80 στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης κατά τη διάρκεια των διδακτορικών ερευνών του συγγραφέα σχετικά με την εικονολογία τη Βυζαντινής τέχνης. Τα επόμενα χρόνια η έρευνα συνεχίστηκε στην Ελλάδα όπου άρχισε να συγκεντρώνεται το εικαστικό υλικό, με επιτόπια έρευνα στα μνημεία κυρίως της Ελλάδας (Άγιον Όρος, Αθήνα, Θεσσαλία, Θεσσαλονίκη, Ιωάννινα, Θράκη, Δυτική Μακεδονία). Η συλλογή της σχετικής βιβλιογραφίας και η καταγραφή των πηγών έγινε σε ελληνικές βιβλιοθήκες και το 2015 στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Βιέννης.

Ο Γεώργιος Χρ. Τσιγάρας είναι αναπληρωτής καθηγητής της Ιστορίας της Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Τέχνης στο Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας της Σχολής Κλασσικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών του Δ.Π.Θ.

(πηγή: University Studio Press)

ΤΕΜΠΛΟΝ. ΑΓΙΕΣ ΜΟΡΦΕΣ, ΑΟΡΑΤΕΣ ΠΥΛΕΣ ΠΙΣΤΗΣ, 20ός ΚΑΙ 21ος ΑΙΩΝΑΣ

Τέμπλον. Άγιες μορφές, αόρατες πύλες πίστης, 20ός και 21ος αιώνας
 
Κατάλογος έκθεσης
Επιμέλεια: Χρήστος Φ. Μαργαρίτης
Κείμενα: συλλογικό
Αθήνα, Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη 2017
Σελίδες: 324, με έγχρωμες εικόνες
Διαστάσεις: 24 x 28 εκ.
ISBN 978-618-32019-3-1
Τιμή: 30,00 € / στο βιβλιοπωλείο μας 27,00 €



«[...] Η παρούσα έκδοση προσφέρει μια ολοκληρωμένη «ανάγνωση» των εκκλησιαστικών τέμπλων από την παλαιοχριστιανική περίοδο έως και τον 21ο αιώνα. Η χρονικά εξελικτική παρουσίαση των άρθρων διαμορφώνει εστίες ενδιαφέροντος που αφορούν τη λειτουργική, την τεχνοτροπική και την εικονογραφική εξέλιξη του τέμπλου καθ` όλη τη βυζαντινή εποχή, όπως για παράδειγμα την πορεία από το παλαιοχριστιανικό φράγμα στο βυζαντινό τέμπλο, την εικονογραφία των κτιστών τέμπλων, την άρρηκτη σχέση των δεσποτικών εικόνων με το τέμπλο αλλά και τον επιτελεστικό χαρακτήρα των λυπηρών. Για τη μεταβυζαντινή περίοδο κυριαρχούν μελέτες για τη δομική και την εικονογραφική εξέλιξή του, ενώ ξεχωρίζουν περιπτώσεις τέμπλων σε ναούς και ιδιωτικές συλλογές, οι οποίες δημοσιεύονται για πρώτη φορά.

Όμως η ερευνητική συμβολή του παρόντος τόμου δεν σταματά εδώ. Οι ερευνητές στηριζόμενοι στη σύγχρονη μεθοδολογική προσέγγιση που επιτάσσει την πολυτροπική μελέτη των νεοελληνικών τέμπλων, παρουσιάζουν την εξέλιξή τους από την βυζαντινή τεχνοτροπία προς τα καλλιτεχνικά ρεύματα του 19ου και του 20ού αιώνα, όπου κυριαρχεί η νεοβυζαντινή ζωγραφική από τη μια πλευρά και ο ευρωπαϊκός ακαδημαϊσμός από την άλλη. Τέλος, απαύγασμα της συνεχώς εξελισσόμενης τέχνης του τέμπλου αποτελούν τα παραδείγματα ζωγράφων του 21ου αιώνα, των οποίων το ιδιαίτερο καλλιτεχνικό ύφος απέδωσε εξαιρετικά υψηλά αισθητικά αποτελέσματα.

Συνολικά, η εκκλησιαστική τέχνη του τέμπλου, ως συνισταμένη των μεταβαλλόμενων πολιτιστικών δομών από τους πρώιμους βυζαντινούς χρόνους έως και σήμερα, αποτελεί μια οριοθετημένη θεολογικά τέχνη, η οποία συνεχίζει να επιτελεί τον ρόλο της μέσα από νέες και συχνά πρωτοποριακές καλλιτεχνικές προσεγγίσεις που συχνά μας εκπλήσουν.»

Πάνος Λασκαρίδης

(από την εισαγωγή του βιβλίου) 

 

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ. ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ, ΔΥΤΙΚΗ ΘΡΑΚΗ

Ευαγγελία Παπαθεοφάνους-Τσουρή
Ευρετήριο Βυζαντινών Τοιχογραφιών της Ελλάδος. Ανατολική Μακεδονία, δυτική Θράκη

Αθήνα, Ακαδημία Αθηνών 2016
379 σελ. με έγχρωμες και α/μ εικόνες, αρχιτεκτονικά σχέδια και σχέδια τοιχογραφιών
ISBN 978-960-404-309-5
Τιμή 98,00 € / στο βιβλιοπωλείο μας 78,40 €



«...Το σύνολο των γνωστών βυζαντινών τοιχογραφημένων μνημείων που σώζονται στην ανατολική Μακεδονία και την δυτική Θράκη ανέρχεται σε τρ ιάντα οκτώ συμπεριλαμβανομένων των παρεκκλησίων και του συγκροτήματος του καθολικού της Μονής Προδρόμου και των Αγίων Θεοδώρων (Παλαιάς Μητρόπολης) Σερρών.

Σε σχέση με τον εκτεταμένο γεωγραφικό χώρο στον οποίο βρίσκονται τα μνημεία, μεταξύ Έβρου και Στρυμόνα, στην πραγματικότητα είναι πολύ λίγα. Για μια σαφέστερη αριθμητική προσέγγιση πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη ότι τα δεκαπέντε από αυτά αποκαλύφθηκαν μετά από ανσκαφή. Απομένουν λοιπόν είκοσι τρία ιστάμενα μνημεία, γεγονός αξιοσημείωτο, που προκαλεί εντύπωση για τα δεδομένα της ελληνικής επικράτειας, αλλά δεν είναι δυσερμήνευτο. Πρόκειται για έναν χώρο, ο οποίος από ιστροική άποψη δοκιμάστηκε από αλεπάλληλους καταστροφικούς πολέμους, λεηλασίες, ερημώσεις και πολύ σοβαρές δημογραφικές αλλαγές από τον 12ο έως και τον 20ό αιώνα. Ως επακόλουθο, τα πλείστα των μνημείων, πριν ακόμη ολοκληρωθεί η οθωμανική κατάκτηση της περιοχής στο τελευταίο τέταρτο του 14ου αιώνα, είχαν ήδη καταστραφεί.

Η εμπειρία σχεδόν μισού αιώνα διαχείρισης των βυζαντινών αρχαιοτήτων από την 12η ΕΒΑ, έδειξε ότι οι ανασκαφικές έρευνες για την αποκάλυψη των μνημείων ήταν ένα επιστημονικό αλλά συγχρόνως και ένα ζωτικό εθνικό αίτημα, δεδομένου ότι η ανατολική Μακεδονία και η δυτική Θράκη είναι περιοχές με τραυματικές ιστορικές μνήμες. Συν τοις άλλοις, λαμβανομένου υπόψη ότι ο διάκοσμος αρκετών μνημείων ήταν ως επί το πλείστον κατεστραμμένος, κάθε σωστική ή συστηματική ανασκαφή αποτελούσε μοναδική ευκαιρία προς εντοπισμό και αποκάλυψη άγνωστων, άλλοτε τοιχογραφημένων και άλλοτε όχι, βυζαντινών ναών. Αυτός επίσης είναι και ένας από τους λόγους για τον οποίο στον παρόντα τόμο συμπεριλαμβάνονται τα εξ ανασκαφής γνωστά μνημεία, με όποιας έκτασης διάκοσμο σώθηκε σε αυτά, από απλά διακοσμητικά θέματα μέχρι εκτεταμένα μέρη του εικονογραφικού προγράμματος...».   

Ευαγγελία Παπαθεοφάνους-Τσουρή

(από την εισαγωγή του βιβλίου)

  

ΟΙ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΣΥΛΛΟΓΗΣ ΖΑΧΑΡΙΑ ΠΟΡΤΑΛΑΚΗ, 15ος-20ός ΑΙΩΝΑΣ

Χρυσαυγή Κουτσίκου
Οι εικόνες της συλλογής Ζαχαρία Πορταλάκη, 15ος-20ός αιώνας

Ηράκλειο, Εταιρεία Κρητικών Ιστορικών Μελετών 2015
200 σελ. με έγχρωμες εικόνες
Δίγλωσση έκδοση: ελληνική και αγγλική
ISBN 978-960-9480-32-1 
Τιμή 20,00 € / στο βιβλιοπωλείο μας 16,00 €



«Η συλλογή φορητών εικόνων του Ζαχαρία Πορταλάκη συνιστά ένα σύνολο εξήντα πέντε έργων που καλύπτουν χρονικά την περίοδο από τον 15ο ως τις αρχές του 20ού αιώνα.

[…] Μέσα από τις προσωπικές επιλογές του συλλέκτη διαμορφώνεται εντέλει ένα σύνολο, ετερόκλητο ενδεχομένως στην πρώτη ματιά αλλά ξεχωριστής σημασίας, αφού αποκαλύπτει ποικίλες πτυχές των έργων ως αντικειμένων λατρείας, ιδιωτικής ή δημόσιας, καθώς και όψεις της πορείας τους ως καλλιτεχνικών δημιουργημάτων στη διάρκεια των πέντε αιώνων που ακολουθούν την οριστική απώλεια της Κωνσταντινούπολης…»

Χρυσαυγή Κουτσίκου

(από την εισαγωγή του βιβλίου)

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ Λ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟ

Αφιέρωμα στον Ακαδημαϊκό Παναγιώτη Λ. Βοκοτόπουλο
Αρχιτεκτονική●Γλυπτική●Μικροτεχνία●Ποικίλα●Ψηφιδωτά●Χειρόγραφα●Τοιχογραφίες●Εικόνες

Επιστημονική επιμέλεια: Βασίλης Κατσαρός, Αναστασία Τούρτα
Κείμενα: συλλογικό
Αθήνα, Εκδόσεις Καπόν 2015
672 σελ. με έγχρωμες και α/μ εικόνες και σχέδια
ISBN 978-960-6878-80-0
Τιμή 106,00 € / στο βιβλιοπωλείο μας 84,80 €



«…Τα δημοσιεύματα του Βοκοτόπουλου είναι πολυάριθμα όπως φαίνεται και στον κατάλογο που ακολουθεί. Η ακρίβεια των περιγραφών, οι εύστοχες παρατηρήσεις οι οποίες στηρίζονται σε ευρύτατη γνώση των έργων και των πηγών, μαζί με την απέριττη διατύπωση και τη λιτότητα του ύφους, αποτελούν καίριο γνώρισμα των εργασιών του. Οι μελέτες του καλύπτουν πλήθος τομέων της βυζαντινής και μεταβυζαντινής αρχαιολογίας και τέχνης ενώ επεκτείνονται έως την ιστορία, την αγιολογία και την επιγραφική. Εκτός από τη θεμελιώδη εργασία του για την αρχιτεκτονική των ναών της Βορειοδυτικής Ελλάδος, και πλήθος άλλων δημοσιευμάτων για τη ναοδομία, μεγάλος αριθμός μελετών του αφορά στη βυζαντινή μνημειακή ζωγραφική, όπου ξεχωρίζουν τα άρθρα του για αδημοσίευτες τοιχογραφίες του 11ου αιώνα σε ναούς της Κέρκυρας. Με άλλες δημοσιεύσεις συνέβαλε στη μελέτη άγνωστων ή λίγο γνωστών στην έρευνα βυζαντινών χειρογράφων, από τις οποίες ξεχωρίζει η ωραία έκδοση του Kαταλόγου των εικονογραφημένων χειρογράφων της Πατριαρχικής Βιβλιοθήκης των Ιεροσολύμων (2002).

Περισσότερες είναι οι μελέτες του για βυζαντινές και μεταβυζαντινές φορητές εικόνες στις οποίες αφιέρωσε δύο βιβλία (Εικόνες της Κερκύρας, Αθήνα 1990, και Βυζαντινές Εικόνες, Εκδοτική Αθηνών, 1993), τα οποία έχουν γίνει απαραίτητο βοήθημα για κάθε ενδιαφερόμενο μελετητή. Σε πλήθος άρθρων του παρουσίασε εικόνες της Κρητικής σχολής, όπου ξεχωρίζουν οι μελέτες του για άγνωστα ή παραγνωρισμένα έργα μεγάλων ζωγράφων όπως του Μιχαήλ Δαμασκηνού, του Γεωργίου Κλόντζα, του Μάρκου Βαθά, του Ιερεμία Παλλαδά, του Βίκτωρος και του Εμμανουήλ Τζάνε. Μελέτησε επίσης εικόνες άλλων εργαστηρίων της Βορειοδυτικής Ελλάδος και των Ιονίων νήσων, ενώ σημαντικές είναι και οι μελέτες του για ζητήματα εικονογραφίας. Η επιστημονική δραστηριότητά του επεκτάθηκε σε ολόκληρη την ηπειρωτική και νησιωτική Ελλάδα, καθώς και σε πολλά εκτός Ελλάδος κέντρα όπου εντόπισε και στη συνέχεια δημοσίευσε μεγάλο αριθμό βυζαντινών και μεταβυζαντινών έργων: άγνωστες βυζαντινές τοιχογραφίες και κρητικές εικόνες στην Κέρκυρα και στα Ιόνια, βυζαντινές εικόνες στην Κύπρο και στα πατριαρχεία της Αλεξάνδρειας και των Ιεροσολύμων, κρητικές εικόνες στην Ιταλία και στην Αλβανία, στην πρώην Γιουγκοσλαβία, στη Ρουμανία και στη Ρωσία, αδημοσίευτα χειρόγραφα στο Σινά, στη Μυτιλήνη, στη Μονή της Αγίας Λαύρας των Καλαβρύτων, στην Οξφόρδη, και στην Πατριαρχική Βιβλιοθήκη των Ιεροσολύμων…».

Νανώ Χατζηδάκη

(απόσπασμα από τον πρόλογο του βιβλίου)