ΠΡΑΓΜΑΤΟΛΟΓΙΚΑ ΜΟΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΓΛΩΣΣΕΣ

Πραγματολογικά μόρια στην ελληνική και άλλες γλώσσες

Σειρά: Μελέτες για τον προφορικό λόγο, αρ. 5
Επιμέλεια: Θ.-Σ. Παυλίδου
Κείμενα: συλλογικό
Θεσσαλονίκη, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης /Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη], 2020 (Δεκέμβριος)
Σελίδες: 320, με α/μ εικόνες
Διαστάσεις: 15,5 x 24 εκ.
ISBN χαρτόδετου: 978-960-231-201-8
Τιμή: 26,50 € // στο βιβλιοπωλείο μας 23,85 €

Ο πέμπτος τόμος της σειράς Μελέτες για τον Προφορικό Λόγο του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών έχει ως αντικείμενο τα πραγματολογικά μόρια, ένα θέμα το οποίο, με τη στροφή της γλωσσολογίας στη χρήση της γλώσσας και τη διερεύνησή της με εμπειρικά δεδομένα φυσικού προφορικού λόγου, κατακτά ολοένα και περισσότερο το ενδιαφέρον των ειδικών. Πρόκειται για στοιχεία κυρίως του (ανεπίσημου) προφορικού λόγου, την ύπαρξη των οποίων η ‘κλασική’ γλωσσολογία του 20ού αιώνα αγνόησε ή/και απαξίωσε και τα οποία αντιστέκονται στην τακτοποίησή τους σε μια ομοιογενή κατηγορία.

Πρωτοτυπικά, τα στοιχεία αυτά εμφανίζουν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά, που όμως στην πράξη δεν αποδεικνύονται εξίσου καθοριστικά για όλα τα μέλη μιας υποψήφιας κατηγορίας ‘πραγματολογικό μόριο’ (και μάλιστα με αξιώσεις καθολικότητας). Το γεγονός αυτό ευνοεί τον διαχωρισμό τους σε διάφορες (υπο)κατηγορίες και την αποσπασματική προσέγγισή τους. Εν μέρει εξηγεί και την τεράστια ποικιλία των ονομασιών που έχουν χρησιμοποιηθεί διεθνώς από ερευνήτριες και ερευνητές, προκειμένου να αναφερθούν στα ίδια ή σε παρεμφερή φαινόμενα.

Ο όρος πραγματολογικά μόρια που προκρίθηκε εδώ (πρβ. και Ostman 1995, Foolen 1996, Fried & Ostman 2005) φέρνει στο προσκήνιο γλωσσικά στοιχεία και δομές με δεικτικό και μεταεπικοινωνιακό χαρακτήρα, χωρίς δεσμεύσεις ως προς επιμέρους οριοθετήσεις και κατηγοριοποιήσεις των υπό εξέταση φαινομένων. Με άλλα λόγια, τα μόρια εκλαμβάνονται πρωταρχικά ως μια λειτουργική κατηγορία, το πλήρες εύρος της οποίας και η διαφοροποίησή της από άλλες μένει να στοιχειοθετηθούν. Στόχος του παρόντος τόμου είναι ακριβώς να προσδιοριστούν (μερικά από) τα προαπαιτούμενα για μια συνεκτική διερεύνηση του θέματος, στη βάση του ελληνικού προφορικού λόγου. 

Θ.-Σ. Παυλίδου
(από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)

 

 

 

 

 

ΤΟ ΖΟΡΜΠΑΛΙΚΙ ΤΩΝ ΡΑΓΙΑΔΩΝ. ΑΝΙΧΝΕΥΟΝΤΑΣ ΤΟ 1821 ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΛΕΞΕΙΣ

Νίκος Σαραντάκος
Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων. Ανιχνεύοντας το 1821 μέσα από τις λέξεις

Αθήνα, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2020 (Δεκέμβριος)
Σελίδες: 272
Διαστάσεις: 14 x 20,5 εκ.
ISBN χαρτόδετου: 978-618-5118-58-7
Τιμή: € 15,90 // στο βιβλιοπωλείο μας 14,31 €

 

Τι ήταν ο ελτζής, ο βεκίλης και ο καϊμακάμης; Ποια ήταν η διαφορά του αρματολού από τον κλέφτη; Ποιοι ήταν οι Κακλαμάνοι, οι Ταλαρίσιοι και οι Χαλδούπηδες; Ποιος ήταν ανώτερος: ο αγάς, ο πασάς ή ο μπέης; Το μπρίκι ήταν πιο δυνατό, η κορβέτα ή η φρεγάτα; Ποια θέση είχαν στο οθωμανικό σύστημα ο σούμπασης, ο τασιλτάρης και ο ζαμπίτης; Ποια σημασία είχαν στα ελληνικά της εποχής οι λέξεις λουφές, πρέζα και τερτίπι;

Καθώς βαίνουμε προς τον εορτασμό των 200 χρόνων από το ιδρυτικό γεγονός του νεοελληνικού κράτους, τα κείμενα της εποχής θα βρεθούν στο προσκήνιο. Όλα όμως αυτά τα κείμενα, είτε είναι γραμμένα από ασπούδαχτους είτε από πολύ μορφωμένους, είτε ιδιόχειρα είτε με τη μεσολάβηση γραμματικών, περιέχουν λέξεις άγνωστες στον σημερινό αναγνώστη ή όρους που σήμερα έχουν προσλάβει διαφορετική σημασία ή χρησιμοποιούνται σε άλλο πλαίσιο.

Έχοντας αποδελτιώσει δεκάδες συγγράμματα της εποχής, από απομνημονεύματα και ιδιωτική αλληλογραφία έως αποφάσεις του Βουλευτικού και αναφορές προς τις αρχές, χωρίς να ξεχνάει τα δημοτικά τραγούδια, ο Νίκος Σαραντάκος, μανιώδης κυνηγός λέξεων, συγκέντρωσε 300 αντιπροσωπευτικούς όρους: λέξεις της οθωμανικής διοίκησης, ορολογία του άτακτου και του τακτικού στρατού, λεξιλόγιο των καραβιών και της ναυτοσύνης, νομίσματα οθωμανικά και ευρωπαϊκά, ακόμη και τους πρώτους χαρακτηρισμούς των αντίθετων στις εμφύλιες διαμάχες.

Πάνω από χίλια παραθέματα, από τη δωρική λιτότητα του Μακρυγιάννη έως τα φαναριώτικα κομψοτεχνήματα του Μαυροκορδάτου, μεταφέρουν στον σημερινό αναγνώστη το πνεύμα της εποχής και το ύφος και ήθος των ανθρώπων της, από τα μεγάλα και τα ηρωικά κατορθώματα έως τα καθημερινά ή και τα χαμερπή, ιχνηλατώντας έτσι το Εικοσιένα μέσα από τις λέξεις του. 

(από το οπισθόφυλλο του βιβλίου) 

Ο ΑΓΩΝΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ

Ζαν-Κριστόφ Σαλαντέν
Ο αγώνας για την ελληνική γλώσσα κατά την Αναγέννηση

Μετάφραση: Μαρία Στρατσάνη
Επιμέλεια: Αναστασία Καραστάθη
Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2020 (Οκτώβριος)
Σελίδες: 776
Διαστάσεις: 14 x 21 εκ.
ISBN χαρτόδετου: 978-960-250-769-8
Τιμή: 28,00 € // στο βιβλιοπωλείο μας 25,20 €

 

 

Το βιβλίο του Γάλλου ιστορικού Ζαν-Κριστόφ Σαλαντέν Ο αγώνας για την ελληνική γλώσσα κατά την Αναγέννηση έχει ως βάση την ομότιτλη διατριβή του, την οποία εκπόνησε υπό την εποπτεία του Πιέρ-Βιντάλ Νακέ.

Η ελληνική γλώσσα, που είχε εξαφανισθεί από την Ευρώπη τον καιρό των μεγάλων επιδρομών και μεταναστευτικών ρευμάτων της Ύστερης Αρχαιότητας, επιστρέφει θεαματικά τον 15ο αιώνα. Με τον ενθουσιασμό των ουμανιστών για τη γλώσσα του Ομήρου ξεχάστηκαν οι βίαιες αντιδράσεις των σχολαστικών απέναντί της. Όταν ο Έρασμος τόλμησε να αμφισβητήσει τη λατινική Βουλγάτα και να προβάλει την ελληνική «αλήθεια» (1526), ξέσπασε σκάνδαλο. Ο Λούθηρος, εκμεταλλευόμενος την περίσταση, αμφισβήτησε την αυθεντία της Ρώμης, και έτσι οι ελληνιστές κατηγορήθηκαν ότι παίζουν το παιχνίδι της Μεταρρύθμισης (qui graecizabant, lutheranizabant).

Η θέση της ελληνικής γλώσσας συνδέθηκε στενά με της εβραϊκής, της άλλης ιερής γλώσσας που ανταγωνιζόταν τη λατινική.

Για να χτυπηθεί το κακό στη ρίζα του, η Σύνοδος του Τριδέντου αποφάσισε τελικά να επιβάλει τα λατινικά της Βίβλου (1545), να απαγορεύσει την πρόσβαση στις ελληνικές ή τις εβραϊκές πηγές και να καταχωρίσει στη μαύρη βίβλο τα ονόματα των γνωστότερων ελληνιστών και των τυπογράφων / εκδοτών τους, με αποτέλεσμα οι ελληνικές σπουδές να υποχωρήσουν για καιρό στην Ευρώπη της Αντιμεταρρύθμισης.

Ξαναζωντανεύοντας τα έργα και τους πρωταγωνιστές και αποκαλύπτοντας τι πραγματικά διακυβευόταν, η μελέτη αυτή παρακολουθεί πως εξελίχθηκε επί δύο ολόκληρους αιώνες ο αγώνας για την ελληνική γλώσσα. 

(από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)

ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΠΛΑΝΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

Νίκος Σαραντάκος
Μύθοι και πλάνες για την ελληνική γλώσσα
 
Αθήνα, Εκδόσεις Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου, 2019
Σελίδες: 93
Διαστάσεις: 13 x 19 εκ.
ISBN χαρτόδετου: 978-618-84272-1-1
Τιμή: 9,32 € // στο βιβλιοπωλείο μας 8,39 €

Έχασαν τα ελληνικά για μία ψήφο την ευκαιρία να είναι η επίσημη γλώσσα των ΗΠΑ; Τα κομπιούτερ προγραμματίζονται, με πρωτοβουλία του Μπιλ Γκέιτς, στα αρχαία ελληνικά; Η ινδοευρωπαϊκή θεωρία έχει άραγε ξεπεραστεί; Πώς βέλαζαν τα αρχαία πρόβατα; Είναι η ελληνική μητέρα όλων των γλωσσών; Διαθέτει πέντε εκατομμύρια λέξεις; Το τελικό ν οξυγονώνει άραγε τον εγκέφαλο; Ο άνθρωπος θρώσκει; Οι κεφτέδες είναι ελληνικοί;

Ο Νίκος Σαραντάκος παρουσιάζει είκοσι πέντε εξαιρετικά διαδεδομένους μύθους και πλάνες για την ελληνική γλώσσα, ανιχνεύει την προέλευση και τους λόγους της διάδοσής τους και τους ανασκευάζει. Όλα αυτά με τον γνώριμο, επιστημονικό αλλά και απολαυστικό τρόπο του, με ύφος παιγνιώδες, σαφές και ενίοτε σαρκαστικό.

(από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ, ΧΘΕΣ, ΣΗΜΕΡΑ, ΑΥΡΙΟ. ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ

Δημήτρης Κουτσογιάννης
Γλωσσική διδασκαλία, χθες, σήμερα, αύριο. Μια πολιτική προσέγγιση
 
Θεσσαλονίκη, Ινστιτούτο Νεοελληνικών σπουδών (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη) 2017
Σελίδες: 398
Διαστάσεις: 15,5 x 24,5 εκ.
ISBN 978-960-231-180-6
Τιμή: 21,20 € / στο βιβλιοπωλείο μας 16,96 €



Το παρόν βιβλίο εστιάζει στη διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας. Πρώτος στόχος του είναι να παρουσιάσει την έντονη επιστημονική κινητικότητα που παρατηρείται διεθνώς κατά τις τελευταίες δεκαετίες, ξεκινώντας όμως από το παρελθόν, επειδή η τρέχουσα επιστημονική πραγματικότητα είναι αδύνατο να κατανοηθεί χωρίς τη συνδρομή της ιστορίας.

Δεύτερος στόχος είναι η προσπάθεια για ανάγνωση του βαθύτερου πολιτικού υπόβαθρου της κάθε πρότασης. Για να το πετύχει αυτό, ο συγγραφέας επιχειρεί να εγγράψει κάθε πρόταση στα ιστορικά της συμφραζόμενα, που σημαίνει ότι ένας τρίτος βασικός στόχος είναι η σύνδεση του όλου προβληματισμού με την ιστορική μεταβολή και κυρίως με τις εξελίξεις της παγκοσμιοποίησης.

Τέλος, βασικός στόχος του βιβλίου είναι να αξιοποιήσει τη διεθνή και τοπική επιστημονική αναζήτηση, προκειμένου να κατατεθούν συγκεκριμένες προτάσεις για τη (γλωσσική) εκπαίδευση που ξεπερνούν τα επιμέρους παραδείγματα και κινούνται προς την κατεύθυνση της σύνθεσης. Για να γίνει αυτό πιο εύκολο αλλά και για να αναδειχθεί ο σημαντικός ρόλος της τοπικότητας, δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα στη σύνδεση κάθε λόγου με την ελληνική πραγματικότητα.

(πηγή: Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών)

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ / GREEK ETYMOLOGY

Ελληνική ετυμολογία / Greek etymology
 
Επιμέλεια / Editors: Χρ. Τζιλιλής, Γ. Παπαναστασίου
Κείμενα: συλλογικό
Θεσσαλονίκη, Ινστιτούτο Νεοελληνικών σπουδών (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη) 2017
Σελίδες: 660
Διαστάσεις: 17x 24,5 εκ.
ISBN 978-960-231-182-0
Τιμή: 31,80 € / στο βιβλιοπωλείο μας 25,44 €



Με τον τόμο αυτό το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών εγκαινιάζει μια σειρά εκδόσεων που έχει τον γενικό τίτλο “Ελληνική γλώσσα: συγχρονία και διαχρονία” και καλύπτει τρεις θεματικές: (α) την ετυμολογία της ελληνικής, (β) τις γλωσσικές επαφές, και (γ) την κοινή και τα προβλήματά της. Συγκεκριμένα, στον πρώτο αυτό τόμο περιλαμβάνονται 23 εργασίες, οι περισσότερες από τις οποίες παρουσιάστηκαν στο 1ο Διεθνές Συνέδριο για την Ετυμολογία της Ελληνικής Γλώσσας (Αρχαίας, Μεσαιωνικής και Νέας), που διοργάνωσε το Ινστιτούτο στις 5 και 6 Νοεμβρίου 2015, στο Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών του Α.Π.Θ. Σκοπός του Συνεδρίου, αλλά και των υπόλοιπων που θα ακολουθήσουν με αυτό το περιεχόμενο, ήταν να εξετάσει θεωρητικά και πρακτικά ζητήματα που αναφέρονται στην ετυμολογία της ελληνικής γλώσσας όλων των περιόδων της και των μορφών της, διαλεκτικών και μη, αλλά και να ανιχνεύσει παρόμοια ζητήματα που αφορούν τον ευρύτερο βαλκανικό χώρο, με έμφαση στην ετυμολογική διερεύνηση των ελληνικών στοιχείων στις άλλες βαλκανικές (και όχι μόνο) γλώσσες, καθώς και να παρουσιάσει συγκεκριμένες ετυμολογικές προτάσεις για λέξεις της αρχαίας, της μεσαιωνικής και της νέας ελληνικής.

(από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)

 

ΑΝΑΛΕΚΤΑ. Η ΓΛΩΣΣΑ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟ ΜΕΣΟΝ

Αλέξανδρος Δελμούζος
Ανάλεκτα. Η γλώσσα είναι μόνο μέσον

Εποπτεία: Αλέξης Δημαράς
Επιμέλεια: Αλεξάνδρα Πατρικίου
Θεσσαλονίκη, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών – Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας 2014
515 σελ.
ISBN 978-960-231-161-5, 978-960-259-138-3
Τιμή 26,62 € / στο βιβλιοπωλείο μας 23,96 €



«Η Γλώσσα δεν είναι σκοπός αλλά μέσον· μέσον επικοινωνίας και μορφώσεως των ανθρώπων. Δεν υπάρχομεν δια να την εξυπηρετώμεν, την δημιουργούμεν διά να μας εξυπηρετεί. Εκείνη η γλώσσα είναι δι᾿ ημάς η καλυτέρα, η οποία μας εξυπηρετεί καλύτερον· και ζωντανούς ανθρώπους εξυπηρετεί καλύτερον μόνον η ζωντανή γλώσσα. Αυτή είναι καθρέφτης της ψυχής μας».

Αλέξανδρος Δελμούζος, Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου, 1911

Στην έκδοση αυτή συγκεντρώνονται 67 κείμενα του Α. Δελμούζου για τη γλώσσα και την εκπαίδευση, τα οποία καλύπτουν ένα ευρύ χρονολογικό φάσμα, από το 1907 έως το 1954. Κεντρικός και αμετάβλητος άξονας της σκέψης και της δράσης του Δελμούζου είναι η πεποίθηση ότι η εκμάθηση της γλώσσας και συγκεκριμένα της δημοτικής αποτελούσε το άκρως απαραίτητο μέσο για να επιτευχθεί ένας «ευγενέστερος» σκοπός, η καθιέρωση της λαϊκής εθνικής παιδείας. Η έκδοση συμπληρώνεται από εισαγωγικά κείμενα των Χάρη Αθανασιάδη (ιστορικού της εκπαίδευσης στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων) και Άννας Φραγκουδάκη (ομότιμης καθηγήτριας του Πανεπιστημίου Αθηνών), ένα συνοπτικό Χρονολόγιο της ιστορίας του δημοτικισμού και από μια Συμβολή στην εργογραφία του Δελμούζου.

 (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)

ΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΕΡΑ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ 1000 ΠΑΓΙΩΜΕΝΕΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ

Νίκος Σαραντάκος
Λόγια του αέρα και άλλες 1000 παγιωμένες εκφράσεις

Αθήνα, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου 2013 
310 σελ.
ISBN 978-960-8219-95-3
Τιμή 17,04 € / στο βιβλιοπωλείο μας 15,34 € 

Ποια είναι η Μιχαλού και γιατί της χρωστάμε; Υπάρχουν πράσινα άλογα, και αν όχι, πώς εξηγείται η σχετική έκφραση; Γιατί δίνουμε τα παπούτσια στο χέρι; Από πού προήλθε η έκφραση "περνάει ζωή χαρισάμενη"; Ποιος έχασε τ' αυγά και τα καλάθια; Γιατί όσοι έρχονταν από την Πόλη έβαζαν κανέλα στην κορφή; Σε ποια αρχαία πηγή ανάγονται εκφράσεις όπως "αντί πινακίου φακής", "φωνή βοώντος εν τη ερήμω", "ήξεις αφήξεις", "εξ απαλών ονύχων"; Η απάντηση σε αυτά και σε πολλά άλλα ερωτήματα βρίσκεται σε τούτο εδώ το βιβλίο, τα Λόγια του αέρα του Νίκου Σαραντάκου. Όχι σε όλα τα ερωτήματα όμως· υπάρχουν και θέματα στα οποία η έρευνα δεν έχει ακόμα βρει την απάντηση, και ο συγγραφέας έχει την εντιμότητα να το αναγνωρίσει και απλώς να παραθέσει τις επικρατέστερες εκδοχές (κάποτε και τη δική του).

Οι παγιωμένες εκφράσεις είναι ένα ελκυστικό κομμάτι της ελληνικής και κάθε άλλης γλώσσας· δίνουν χρώμα και πλούτο στη γλώσσα, επιτρέπουν να εκφρασθούν λεπτές αποχρώσεις, ενώ συχνά ακόμα και η ιστορία της γέννησής τους είναι γοητευτικά ενδιαφέρουσα.

Ο Νίκος Σαραντάκος παρουσιάζει χίλιες και μία τέτοιες εκφράσεις: παραθέτει τον ορισμό τους, ανιχνεύει την προέλευσή τους, βρίσκει αντιστοιχίες σε άλλες γλώσσες ή στα αρχαία και παλαιότερα ελληνικά. Τέλος, έχοντας αποδελτιώσει εκατοντάδες έργα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, παραθέτει ένα ή περισσότερα λογοτεχνικά αποσπάσματα για κάθε έκφραση, δίνοντας στον αναγνώστη την ευκαιρία να γευτεί ζωντανά και συχνά έξοχα δείγματα λόγου, από τον Μακρυγιάννη και τον Παπαδιαμάντη έως τον Καραγάτση, τον Ταχτσή και τους νεότατους συγγραφείς. Αποτέλεσμα είναι ένα βιβλίο που συνδυάζει την εγκυρότητα των πληροφοριών με το τερπνό ύφος, ένα λεξικό που φιλοδοξεί να διαβαστεί σαν ανάγνωσμα.

(από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)