Ο ΔΑΣΚΑΛΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ

Ο δάσκαλος Γιάννης Μόραλης

Κείμενα - Επιμέλεια: Σπύρος Μοσχονάς, Κωνσταντίνα Ντακόλια
Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη, 2019
Σελίδες: 151
Διαστάσεις: 16,5 x 22 εκ.
ISBN χαρτόδετου: 978-960-476-241-5
Τιμή: 15,00 € // στο βιβλιοπωλείο μας 13,50 €

Η έκδοση αποτελεί τον κατάλογο της ομότιτλης έκθεσης που παρουσιάστηκε στο Μουσείο Μπενάκη (Φεβρουάριος – Μάιος 2019) και επιχειρεί να αναδείξει το ισχυρό αποτύπωμα του Γιάννη Μόραλη στην ελληνική ζωγραφική, αυτή τη φορά όχι μέσω της δικής του καλλιτεχνικής δημιουργίας, αλλά μέσω της διδασκαλίας του στην ΑΣΚΤ, από τα τέλη της δεκαετίας του 1940 έως και τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Κατά συνέπεια, δειγματοληπτικά και αντιπροσωπευτικά, η έκδοση, μέσα από το έργο είκοσι τεσσάρων μαθητών του Μόραλη, επιδιώκει να φωτίσει την ελεύθερη διδασκαλία που ακολούθησε ο «δάσκαλος», αφήνοντας πίσω του όχι απλούς επιγόνους αλλά αυθύπαρκτες καλλιτεχνικές οντότητες, μαθήτριες και μαθητές που ακολούθησαν ριζικά διαφορετικούς δρόμους.

(πηγή: Μουσείο Μπενάκη)

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΓΙΑΝΝΗ ΜΟΡΑΛΗ. ΤΙΜΗΣ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗΣ ΓΙΑ ΤΑ 100 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ

Αφιέρωμα στον Γιάννη Μόραλη. Τιμής και μνήμης χάριν για τα 100 χρόνια από τη γέννησή του

Κείμενα-επιμέλεια: Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα
Αθήνα, Εθνική Πινακοθήκη-Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτζου 2015
72 σελ. με έγχρωμες και α/μ εικόνες
Δίγλωσση έκδοση: ελληνική και αγγλική
ISBN 978-960-7791-60-3
Τιμή 20,00 € / στο βιβλιοπωλείο μας 16,00 € 



«…Κάθε σύνθεση του Μόραλη μας προτείνει ένα κόσμο κλειστό: τον κόσμο μιας μετόπης ή μιας επιτύμβιας στήλης, όπου το πλαίσιο είναι όριο και όρος, με ρόλο ρυθμιστικό για όλη τη σύνταξη της εικόνας. Κάθετες, οριζόντιες, διαγώνιες και καμπύλες συναρθρώνουν μιαν αρμονία γεμάτη ένταση, κρυμμένη κάτω από μια φαινομενική γαλήνη, που επιβεβαιώνει το αξίωμα του Ηράκλειτου: «κρυφή αρμονία φανερής κρείσσων». Οι μορφές του όρθιες ή καθιστές, σε στάσεις ήρεμες –όταν δεν συγκρούονται στην πάλη του έρωτα- συνθέτουν μια έμψυχη γεωμετρία. Ο χώρος του είναι αβαθής, όπως στα ανάγλυφα, και ορίζεται πάντα από επίπεδα, παραστάδες, πόρτες κλειστές ή ανοιχτές, όπου προβάλλονται ή αναδύονται τα σώματα. Ο Μόραλης ζυγίζει τα κενά και τα πλήρη, τις φωτεινές και τις σκοτεινές ζώνες. Οργανώνει τη σύνθεσή του γεωμετρικά, ρυθμικά. Η γκάμα του, κλασική, πολυγνώτεια, περιορίζεται στα γεώδη, τα μπλε, τα μαύρα, σε λιγοστά κόκκινα Πομπηίας και σε ασβεστώδη λευκά…».

Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα

(από το βιβλίο)

ΤΙΜΗ ΣΤΟΝ ΓΙΑΝΝΗ ΜΟΡΑΛΗ

ΤΙΜΗ ΣΤΟΝ ΓΙΑΝΝΗ ΜΟΡΑΛΗ

Eπιμέλεια: Άννυ Μάλαμα
Αθήνα, Εθνική Πινακοθήκη-Μουσείο
Αλεξάνδρου Σούτζου 2011

288 σελ. (ελληνικά, αγγλικά)

Τιμή 35.00 € / στο βιβλιοπωλείο μας 33.25 €

Η Εθνική Πινακοθήκη-Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτζου οργάνωσε το 1988 την πρώτη μεγάλη αναδρομική έκθεση του Γιάννη Μόραλη. Μια έκθεση που φώτισε την δημιουργική του πορεία και ανέδειξε την υψηλή ποιότητα και την συνέπεια του έργου του. Τον ίδιο χρόνο ο Γιάννης Μόραλης πραγματοποίησε μια γενναία δωρεά από 113 έργα προς την Εθνική Πινακοθήκη.

Επιτύμβιο, 1958

Λάδι σε μουσαμά, 204 x 223 εκ.

Ένα χρόνο μετά τον θάνατό του, το Μουσείο τίμησε τον μεγάλο καλλιτέχνη με μια σημαίνουσα παρουσίαση του συνόλου της δωρεάς του. Ο Γιάννης Μόραλης είναι μια εμβληματική μορφή δημιουργού, που προσδιόρισε με το έργο του και με τον διδακτικό του ρόλο στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, την ταυτότητα της νεότερης ελληνικής τέχνης.

Γυμνό, 1939

Λάδι σε μουσαμά, 70,5 x 144,5 εκ.

Η έκθεση που αφιερώνεται στον καλλιτέχνη έχει ως κεντρικό άξονα τη μεγάλη δωρεά του προς το μουσείο και περιλαμβάνει ζωγραφικά έργα, σχέδια και χαρακτικά. Έξι δημιουργικές δεκαετίες, από το 1930 έως τα μέσα της δεκαετίας του 1980, αποτυπώνονται στα έργα των συλλογών της Εθνικής Πινακοθήκης.

 Ερωτικό, 1982 (ενυπόγραφο)

Ακρυλικό σε μουσαμά, 200 x 230,4 εκ.

Συνειδητά παραστατικός, λάτρης του μέτρου, ο Γιάννης Μόραλης αφομοίωσε με τον δικό του τρόπο το μάθημα του μοντερνισμού, συνδυάζοντάς το με μια σύγχρονη ανάγνωση της παράδοσης και ιδιαίτερα της αρχαίας τέχνης.

Γιάννης Μόραλης

Επίγονος της Γενιάς του Τριάντα, ο Γιάννης Μόραλης διεκδικεί τον τίτλο ενός κλασικού του 20ού αιώνα. Οργανωμένο σε ενότητες με βάση τις ιστορικές εκθέσεις του καλλιτέχνη, το έργο του Γιάννη Μόραλη πλαισιώνεται από το ομόχρονο υλικό υποδοχής του, άρθρα στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο, τα οποία σκιαγραφούν τον ιστορικό ορίζοντα προσδοκίας κοινού και κριτικής, σε σχέση διαλόγου με τα έργα τη στιγμή της εμφάνισής τους.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ «ΣΧΕΔΙΑ 1934-1994»

Μια ιδιαίτερα σημαντική έκθεση με σχέδια του διακεκριμένου Έλληνα ζωγράφου Γιάννη Μόραλη, που οργάνωσε για πρώτη φορά το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης σε συνεργασία με την γκαλερί Ζουμπουλάκη στο Μέγαρο Εϋνάρδου στην Αθήνα, μεταφέρεται από τις 9 Απριλίου 2009 στο Πολιτιστικό Κέντρο Θεσσαλονίκης του ΜΙΕΤ (Βασ. Όλγας 108). Πρόκειται για την αυτόνομη παρουσίαση μιας σειράς από 225 σχέδια και προσχέδια για ζωγραφικά έργα του Μόραλη, που καλύπτουν 60 χρόνια δουλειάς του, και τα περισσότερα έχουν δημιουργηθεί στη διάρκεια των χρόνων 1930-1960.

Προσχέδιο για τα έργο «Ερωτικό», 1981.
Λαδοπαστελ και μολύβι, 16,9 x 19,4 εκ.

Ο Ν. Π. Παΐσιος, που «χρόνια τώρα θεραπεύει ανιδιοτελώς την υπόθεση της ελληνικής ζωγραφικής», αναφέρει στον κατάλογο που συνοδεύει την έκθεση: «Στο υπέδαφος του έργου του Γιάννη Μόραλη […] κρύβεται το σχέδιο», και συνεχίζει: «Πολύ νωρίς, παιδί ακόμα, θα πρωτοφανερωθεί το χάρισμά του στη ζωγραφική με το σχέδιο. Αργότερα, όταν στα 1931 θα γραφτεί στην Προπαρασκευαστική Τάξη της ΑΣΚΤ, θα λάβει μια στέρεη, ακαδημαϊκή παιδεία σχεδίου. Χάρη στο σχέδιό του, που θα το προσέξει ο Γιάννης Κεφαλληνός, θα παρακολουθήσει το Εργαστήριο Χαρακτικής από την πρώτη κιόλας χρονιά λειτουργίας του (1932). Το 1940 ο Μόραλης έχει αρχίσει να γίνεται κύριος της ζωής του, κύριος της τέχνης του και κύριος του σχεδίου. Γι’ αυτό και η συμμετοχή του εκείνη τη χρονιά στην Πανελλήνια Έκθεση του Ζαππείου θα χαιρετιστεί ακριβώς για τις αρετές του στο σχέδιο: “ […] αρκεί και η μύτη του μολυβιού, όταν είναι πλατειά η αντίληψις […] ”.

 Μελέτη για το έργο «Σύνθεση Α΄, 1949-1958», 1949.
Γκουάς 22,3 x 21,4 εκ.

» Το 1947 ο Μόραλης θα εκλεγεί καθηγητής της Προπαρασκευαστικής Τάξης της ΑΣΚΤ. Θα διδάξει καταρχάς σχέδιο, και η ανεπίληπτη διδασκαλία του θα είναι η ριζοσπαστικότερη στη Σχολή ύστερα από τις ανάλογες διδαχές του Παρθένη και του Κεφαλληνού…

» Από τη μελέτη των σχεδίων του Μόραλη προκύπτουν, σχηματικά, ορισμένα χρήσιμα συμπεράσματα: Το ύφος των σχεδίων ακολουθεί ή προαγγέλλει, σε γενικές γραμμές που επιτρέπουν πάμπολλες εξαιρέσεις, τις περιόδους της ζωγραφικής του. Σε ό,τι αφορά όμως τη λειτουργία τους, μπορούμε να χωρίσουμε τα σχέδια σε δύο μόνο περιόδους με ορόσημο τη δεκαετία του 1970. Πριν από το ορόσημο αυτό, το σχέδιο απολαμβάνει σχετική αυτονομία σε σχέση με τη ζωγραφική· μετά, χάνει την ελευθερία αυτή αλλά κερδίζει την πειθαρχία της βασιλικής οδού που οδηγεί στη ζωγραφική.

» Επιβεβαιώνεται ακόμα η εντύπωση ότι ο Μοράλης είναι ο Έλληνας ζωγράφος με τα περισσότερα προσχέδια / μελέτες πριν καταλήξει στο τελικό έργο. Παράδειγμα: μόνο για το έργο «Σύνθεση Α'» (1949 και 1949-1958) μας είναι μέχρι τώρα γνωστά δώδεκα μελέτες / προσχέδια.

 Προσχέδια για τα έργα «Η επίσκεψη»
και «Ξαπλωμένη γυναίκα», 1977.
Μολύβι, 28,5 x 21 εκ.

» Τέλος, γίνεται ξεκάθαρη η σημασία της τεράστιας οπτικής μνήμης του Μόραλη. Από τη δημιουργία ενός αρχικού θέματος πάνω στο χαρτί μέχρι την πλήρη οργάνωσή του πάνω στο μουσαμά, μπορεί να μεσολαβήσουν μήνες, χρόνια ή και δεκαετίες. Μοιάζουν δηλαδή τα σχέδιά του με σπόρους μουσικών μοτίβων που χρειάζονται καιρό μέσα του για να βλαστήσουν, να οργανωθούν και να αναπτυχθούν σε τραγούδι ή ολόκληρη συμφωνία. Πολλές φορές μάλιστα τα μοτίβα αυτά επαναλαμβάνονται από έργο σε έργο ή από δεκαετία σε δεκαετία. Η οπτική μνήμη του Μόραλη αποκτά μεγαλύτερη σημασία αν αναλογιστούμε ότι, σύμφωνα με ομολογία του ίδιου του ζωγράφου, δεν έχει μπροστά του, προ οφθαλμών, τα σχέδια ή τις σπουδές του όταν ζωγραφίζει, δεν του χρειάζονται άμεσα, γιατί μέσα του υπάρχει το απόσταγμα του γητεύματός τους».

 «Μαγαζί στην προκυμαία», Αίγινα 1950.
Γκουάς και προσχέδιο με μολύβι, 28,9 x 34,2 εκ.

Για το «ίχνος και τη γραμμή του Μόραλη», «την αίσθηση της ομορφιάς», «την ανθρωποκεντρική τέχνη του», «τον σαφή, ειλικρινή και ζωγραφικά άρτιο δρόμο» του καλλιτέχνη κάνει λόγο ο Διονύσης Καψάλης στον τόμο-κατάλογο της έκθεσης, προσεγγίζοντας με ξέχωρη ματιά την «πορεία του Μόραλη, από τα πρώτα έργα του, της Σχολής ακόμα, στα επιτύμβια της μέσης περιόδου και έπειτα στα πιο αφαιρετικά .., της μακράς και ευλογημένης ωριμότητάς του […]». Στο κείμενο αυτό ακούει κανείς και «τον αληθινό όσο και ακριβή λόγο του ίδιου του ζωγράφου: Η δουλειά μου είναι κάτι σαν ημερολόγιο, που είναι βγαλμένο από τις συγκινήσεις, τις εντυπώσεις, τις αναμνήσεις και τις αναζητήσεις μιας ολόκληρης ζωής. Δεν καταλαβαίνω γιατί μερικοί μου λένε πως έχω αλλάξει. Εγώ νομίζω πως τη δουλειά μου μπορείς να τη διαβάσεις όπως ένα βιβλίο».

Ο Γιάννης Μόραλης γεννήθηκε στην Άρτα το 1916. Αποφοιτά από την ΑΣΚΤ το 1936 και το 1937, ως υπότροφος της Ακαδημίας Αθηνών, φεύγει για τη Ρώμη. Συνεχίζει τις σπουδές του στα Εργαστήρια ζωγραφικής και νωπογραφίας της Ecole Nationale des Beaux-Arts στο Παρίσι, ενώ παράλληλα παρακολουθεί μαθήματα ψηφοθετικής στην Ecole des Arts et Métiers. Όταν ξεσπά ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος αναγκάζεται να εγκαταλείψει το Παρίσι και υπηρετεί τη θητεία του στον ελληνικό στρατό. Το 1947 εκλέγεται τακτικός καθηγητής της Προπαρασκευαστικής Τάξης στην ΑΣΚΤ και το 1957 τακτικός καθηγητής στο Εργαστήριο Ζωγραφικής της Σχολής, απ' όπου αποχωρεί το 1983, ύστερα από 36 χρόνια διδασκαλίας. Το 1979 του απονέμεται το Αριστείο των Τεχνών από την Ακαδημία Αθηνών και το 1999 ο Ταξιάρχης της Τιμής. Συμμετείχε σε πολλές ομαδικές εκθέσεις ζωγραφικής και χαρακτικής και πραγματοποίησε 12 ατομικές εκθέσεις (1959 κ.ε.). Το έργο του είναι πολύπλευρο, καθώς φιλοτέχνησε και σχέδια για ταπισερί και κεραμικές συνθέσεις, ενώ αρχιτεκτονικές εφαρμογές του κοσμούν κατοικίες και δημόσια κτίρια (όπως η διακόσμηση της ΒΔ και της ΝΑ όψης του ξενοδοχείου Χίλτον). Επίσης σχεδίασε σκηνικά και κοστούμια για το Εθνικό Θέατρο, το Θέατρο Τέχνης του Κάρολου Κουν και το Ελληνικό Χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου και εικονογράφησε βιβλία (Ελύτη, Σεφέρη, Καββαδία κ.ά.), καθώς και πολλά εξώφυλλα δίσκων (όπως του Χατζιδάκι και του Θεοδωράκη).

«Μαρία», 1952. Μολύβι, 33,9 x 22,7 εκ.

Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 28 Ιουνίου 2009 και θα λειτουργεί με το εξής ωράριο: Τρίτη έως Πέμπτη, Σάββατο, Κυριακή 10:00-18:00, Παρασκευή 10:00-14:00 και 18:00-21:00, με ελεύθερη είσοδο για το κοινό. Για ομαδικές επισκέψεις πρέπει να προηγείται συνεννόηση με το ΜΙΕΤ, τηλ. 2310 295.170-1.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ. ΣΧΕΔΙΑ 1934-1994

Γιάννης Μόραλης
Σχέδια 1934-1994

Κείμενα:Πέγκυ Ζουμπουλάκη, Διονύσης Καψάλης,
Ν. Π. Παΐσιος
Σχεδιασμός, επιμέλεια: Διονύσης Καψάλης
Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης 2008
309 σελ. με 218 έγχρωμες και α/μ εικόνες
Τιμή: 76.44 € / στο βιβλιοπωλείο μας 61.15 €

Η έκδοση αυτή πραγματοποιήθηκε με την ευκαιρία της ομώνυμης έκθεσης που διοργάνωσε το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, σε συνεργασία με την γκαλερί Ζουμπουλάκη και έγινε στον εκθεσιακό χώρο του Μεγάρου Εϋνάρδου (16 Δεκεμβρίου 2008 έως 15 Φεβρουαρίου 2009). Στην έκθεση αυτή παρουσιάζεται αυτόνομα μια σειρά από 225 σχέδια του Γιάννη Μόραλη, που φιλοτεχνήθηκαν στο διάστημα 1934-1994. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Ν. Π. Παΐσιος στο εισαγωγικό του σημείωμα: «Το ύφος των σχεδίων ακολουθεί ή προαγγέλλει, σε γενικές γραμμές που επιτρέπουν πάμπολλες εξαιρέσεις, τις περιόδους της ζωγραφικής του».

Σπουδή, 1948. Μολύβι 19,7x22,2

Σε ό,τι αφορά όμως τη λειτουργία τους, μπορούμε να χωρίσουμε τα σχέδια σε δύο μόνο περιόδους με ορόσημο τη δεκαετία του 1970. Πριν από το ορόσημο αυτό, το σχέδιο απολαμβάνει σχετική αυτονομία σε σχέση με τη ζωγραφική· μετά, χάνει την ελευθερία αυτή αλλά κερδίζει την πειθαρχία της βασιλικής οδού που οδηγεί στη ζωγραφική. Επιβεβαιώνεται ακόμα η εντύπωση ότι ο Μόραλης είναι ο Έλληνας ζωγράφος με τα περισσότερα προσχέδια / μελέτες πριν καταλήξει στο τελικό έργο. Τέλος, γίνεται ξεκάθαρη η σημασία της τεράστιας οπτικής μνήμης του Μόραλη.

Από τη δημιουργία ενός αρχικού θέματος πάνω στο χαρτί μέχρι την πλήρη οργάνωσή του πάνω στο μουσαμά, μπορεί να μεσολαβήσουν μήνες, χρόνια ή και δεκαετίες. Μοιάζουν δηλαδή τα σχέδιά του με σπόρους μουσικών μοτίβων που χρειάζονται καιρό μέσα του για να βλαστήσουν, να οργανωθούν και να αναπτυχθούν σε τραγούδι ή σε ολόκληρη συμφωνία. Πολλές φορές μάλιστα τα μοτίβα αυτά επαναλαμβάνονται από έργο σε έργο ή από δεκαετία σε δεκαετία.

Προσχέδιο για νωπογραφία, Παρίσι 1939.
Υδατογραφία και μολύβι 27,7x22

Η οπτική μνήμη του Μόραλη αποκτά μεγαλύτερη σημασία αν αναλογιστούμε ότι, σύμφωνα με την ομολογία του ίδιου του ζωγράφου, δεν έχει μπροστά του, προ οφθαλμών, τα σχέδια ή τις σπουδές του όταν ζωγραφίζει, δεν του χρειάζονται άμεσα, γιατί μέσα του υπάρχει το απόσταγμα του γητεύματός τους. Στο Dictionnaire des idées reçues της ιστορίας της τέχνης ο Πικάσσο έχει καταγραφεί (λανθασμένα) ως εξαιρετικός σχεδιαστής που υστερεί στο χρώμα, ενώ ο Ματίς (πάλι λανθασμένα) έχει καταγραφεί ως ζωγράφος εξαιρετικός στα χρώματά του, που υστερεί όμως στο σχέδιο.
Ευτυχώς, στο ανάλογο λεξικό της μικρής ιστορίας της νεοελληνικής τέχνης, ο Μόραλης δεν μπορεί να κλειστεί σε τέτοια (λανθασμένα) καλούπια: ισορροπεί με ακρίβεια και χάρη δεινού χορευτή πάνω στο τεντωμένο σχοινί που (νομίζουμε ότι) χωρίζει το σχέδιο από το χρώμα. Στο κλασικό ερώτημα: «Το σχέδιον ή το χρώμα;» του Εγγονόπουλου, ο Μόραλης απαντά χωρίς δισταγμό: και το σχέδιο και το χρώμα, ή τόσο το σχέδιο όσο και το χρώμα.

Γυμνό, 1954. Λάδι σε μουσαμά, αγνώστων διαστάσεων (το έργο λανθανει)

Ο Γιάννης Μόραλης γεννήθηκε στην Άρτα το 1916. Το 1936 αποφοίτησε από την ΑΣΚΤ Αθήνας και, ως υπότροφος της Ακαδημίας Αθηνών, έφυγε, το 1937, για τη Ρώμη. Συνέχισε τις σπουδές του στα Εργαστήρια ζωγραφικής και νωπογραφίας της Ecole Nationale des Beaux-Arts στο Παρίσι, όπου παράλληλα παρακολούθησε μαθήματα ψηφοθετικής στην Ecole des Arts et Métiers. Το 1947 εκλέχτηκε τακτικός καθηγητής της Προπαρασκευαστικής Τάξης στην ΑΣΚΤ και το 1957 τακτικός καθηγητής στο Εργαστήριο ζωγραφικής, απ’ όπου αποχώρησε το 1983. Έχει συμμετάσχει σε πολλές ομαδικές εκθέσεις ζωγραφικής και χαρακτικής ─αντιπροσωπεύει την Ελλάδα στην Μπιεννάλε της Βενετίας το 1958 μαζί με τον Γιάννη Τσαρούχη και τον γλύπτη Αντώνη Σώχο─ και έχει πραγματοποιήσει 12 ατομικές εκθέσεις (1958 κ.ε.). Καλλιτέχνης με πολύπλευρο έργο, έχει φιλοτεχνήσει σχέδια για ταπισερί και κεραμικές συνθέσεις, ενώ αρχιτεκτονικές εφαρμογές του κοσμούν κατοικίες και δημόσια κτίρια (όπως η διακόσμηση της ΒΔ και της ΝΑ όψης του ξενοδοχείου Χίλτον). Έχει επίσης σχεδιάσει σκηνικά και κοστούμια για το Εθνικό Θέατρο, το Θέατρο Τέχνης του Κάρολου Κουν και το Ελληνικό Χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου, και έχει εικονογραφήσει βιβλία (Ελύτης, Σεφέρης, Καββαδίας κ.ά.), καθώς και πολλά εξώφυλλα δίσκων (όπως του Χατζιδάκι και του Θεοδωράκη).